فول تکست - دانلود مقاله فارسی


در”معجم مقایس اللغه”در رابطه با معنا و ریشه رحمت در لغت چنین آمده است:”رحم” بر رقّت و مهربانی و عطوفت و رأفت دلالت می کند.(احمدبن فارس بن زکریا،1410ق، 1/113)
در مفردات راغب ذیل واژه”رحمت” آمده است:
«رحمت،نرمی و نرم خویی است و نیکی کردن به طرف مقابل را اقتضاء می کند که گاهی درباره نرم دلی(مهربانی)به تنهایی به کار می رود و گاهی در مورد معنای احسان و نیکی کردن مجرد از رقّت است.»(راغب اصفهانی،1482ق، 347)
در لغت نامه دهخدا در رابطه با معنای رحمت در لغت آمده است:
«رحمت به معنای مهربانی،شفقت،رأفت و مرحمت می باشد که تفاوت رأفت و رحمت در این است که رأفت از رحمت دقیق تر است و در آن کراهت اقدام نمی شود.»(دهخدا،بی تا،25/311)
بهاءالدین خرمشاهی در دانش نامه قرآن و قرآن پژوه ذیل واژه”رحمت” آورده است:
«رحمت در لغت به معنای نازکدلی و مهربانی است،مرحمت نیز به معنای رحمت است،و همچنین در معنای آمرزش نیز می آید.»(خرمشاهی،بی تا،1/1101)
در فرهنگ فارسی عمید ومعین و فرهنگ جامع نوین نیز رحمت به معنای مهربانی و رقّت قلب، مهر و شفقت و بخشش آمده است.(حسن عمید،بی تا،2/1035 و السیاح،بی تا،1/487 و معین،بی تا،2/1160)
2-1-2-مفهوم اصطلاحی
رحمت یکی از صفات فعلیه خداوند متعال هست که همچون دیگر مفاهیم علاوه بر معانی لغوی،دارای معنای اصطلاحی نیز می‌باشد.
درمفردات قرآن در رابطه با تعاریف اصطلاحی رحمت آمده است: «رحمت در مورد انسان به حالت نفسانی خاصی گفته می‌شود که هنگام مشاهدۀ حالات نیازمندان و بیچاره‌گان به انسان دست می‌دهد و او را وادار می کندکه برای رفع نواقص و تأمین احتیاجات ایشان بکوشد و این به بخشش برای رفع نیازمندی‌ها تعبیر می شود،اما در مورد خداوند به فضل و عطای او برای رفع حاجت نیازمندان گفته می‌شود که چیزی جزء احسان مجرد نیست.» (راغب اصفهانی،1412ق،347)
آیت الله جوادی آملی در تفسیر تسنیم رحمت الهی را چنین تفسیر کرده اند:”رحمت،عطا و افاضه برای رفع حاجت نیازمندان که مجرد از رقّت و تاثر نفسانی است.( جوادی آملی،1391،2/381)و همچنین ایشان در “ادب فنای مقربان” آورده است:رحمت در کتب لغت به رقت،لطف،رأفت ،دلسوزی و امثال آن معنا شده است؛لیکن این ها مراحل پیش از رحمت و از مقدمات آن است؛زیرا انسان با دیدن صحنه ای دلخراش و غم انگیز رقّت کرده،از آن متأثر می شود و در پی این تاثر نفسانی،عطوفت و رأفتی نشان می دهد و بر شخص مصیبت دیده تفضلی می کند این تفضّل(بخشش) را رحمت می گویند اما اگر به خدا نسبت داده شود به معنای خود تفضّل و عطوفت است.بدین ترتیب رقت و سایر مقدمات که تاثیر نفسانی است،به خدا اسناد داده نمی شود.(همان،1389،1/159)
محسن خرازی در بررسی مستند در اثبات معاد آورده،مقصود از رحمت خداوند متعال یعنی اعطای کمال شایسته به هر موجودی که آمادگی و لیاقت آن کمال را دارد در مورد خداوند وصف انفعالی نیست،زیرا خداوند فعلیت‌ محض‌ است و به هیچ وجه سیر از قوه به کمال در مورد خداوند قابل تصور نیست.(خرازی،1376،166)
2-2-مراتب رحمت
رحمت و مهرحق به همه موجودات و به ویژه انسان،حقیقتی است که چون روز روشن و خورشیدتابناک در برابر دید هر عاقل منصفی است،از معارف الهیه استفاده می شود که شروع آفرینش برپایه رحمت بوده،تا جایی که می گویند مجموعه هستی و همه مخلوقات ظهور رحمت حق اند و تداوم حیاتشان-چه در مرحلۀ مادی و چه درمیدان هدایت و معنویت-به رحمت حضرت اوست.آسمان ها و زمین و آنچه در آنهاست جلوۀ رحمت حق است و کتابهای آسمانی و نبوت پیغمبران و امامت امامان،مظاهر رحمت حضرت ارحم الراحمین است.
او بنا بر آیات و روایات به دشمنان و مخالفان نیز برای زمینه سازی نجاتشان چشم محبت دارد و دوست دارد آنان هم چون دیگر بندگان به راه مستقیم آیند و به عبادت و اطاعات گردن نهند و به توبه واقعی موفق آیند.
محبت و مهر او در این زمینه تا جایی است که نقل شده:
«اَوَّل ما خَلَقَ الله القَلَمَ،أوَّل ما کَتَب القَلَم أنا التَّوّابُ أتوبُ علی مَن تابَ» (واعظ موسوی،1375،5/232)
(خداوند ابتدا قلم را خلق کرد و با آن قلم نوشت که من توبه پذیر مهربانم و هرکس توبه کند توبه‌اش را می‌پذیرم.)
تّوابی او-که به معنای قبول کردن توبه اهل توبه است-عین رحمت و مهر او به تائبین است و این گنهکارانند که باید فرصت عظیم توبه را-که از مظاهر رحمت و مهر حضرت محبوب است-غنیمت بشمارند و خود را در معرض این نسیم ویژه ملکوتیّه قرار دهند.
رحمت و مهر حضرت او،بنابر اعتقاد اهل دل و متخصصان علوم اسلامی و معارف الهیه دارای جلوۀ عام و جلوۀ خاص است که از جلوۀ عامش تعبیر به رحمانیه و از جلوۀ خاصش تعبیر به رحمت رحیمیه می شود.
رحمت عام و رحمت خاص بسیار گسترده است و تبیین آنها نیاز به کتاب مستقلی دارد به همین دلیل در این قسمت به طور مختصر به آن اشاره می شود:
2-2-1-رحمت عام الهی
صفت “رحمن” اشاره به رحمت عام خدا است که شامل دوست و دشمن،مؤمن و کافر و نیکوکار و بدکار می باشد.انواع نعمت های مادی و رزق و روزی ظاهری را دربر می گیرد که از آن بهره می برند که این همان رحمت عام اوست.
«وَمَا مِن دابّه فِی الأَرضِ إلَّا عَلَی اللهِ رِزقُهَا» (هود/6)
(هیچ جنبنده ای در زمین نیست مگر اینکه روزی او بر خداست).
“رحمن” صیغه مبالغه است و در قرآن به صورت مطلق آمده است که نشانه عمومیت آن می باشد و از اسماء مختص خداوند است که در مورد غیر او به کار نمی رود.
در حدیث از امام صادق (ع) نقل شده است:
«الرحمن اسم خاص،بصفه عامه،و الرحیم اسم عام بصفه خاصه» (طبرسی،1372،1/93)
رحمن اسم خاص است اما صفت عام دارد(نامی است مخصوص خدا ولی مفهوم رحمتش همگان را در بر می گیرد) ولی “رحیم” اسم عام است به صفت خاص(نامی است که بر خدا و خلق هر دو گفته می شود اما اشاره به رحمت ویژه مؤمنان دارد).
گستره رحمت الهیه و مهر ربانیه،به گونه ای است که همه مخلوقات و موجودات در گستردگی وسعۀ آن قرار دارند. و از همین باب است که هیچ مخلوقی را بی نصیب از راه رشد و تکامل مخصوص به خود رها نکرده است و در این زمینه به انسان عنایت ویژه شده است.
میلیاردها چرخ در جهان هستی با نظم و حسابی دقیق می چرخد و انواع نعمت ها را سر سفرۀ انسان می گذارد تا زمینه رشد و تعالی و تکامل انسان در پرتو عمل به خواسته های حق فراهم آید.اینکه انسان را رها نکرده و به خود وا نگذاشته است نشان از مهر گسترده و رحمت واسعۀ او به این موجود دارد.
در قرآن هشدار می دهد که ما شما را به بازیچه نیافریده ایم و علاوه بر این دنیا که برای شما خانۀ تکلیف و مسئولیت است آخرتی هم قرار داده ایم تا نیکان به پاداش نیکی و عامیان به عذاب عصیانشان برسند:
«أَفَحَسِبتُم أَنَّمَا خَلَقنَاکُم عَبَثاً و أَنَّکُم إِلَینَا لَا تُرجَعُونَ» (مؤمنون /115)
(آیا پنداشته اید که شما را بیهوده و عبث آفریدیم و اینکه به سوی ما بازگردانده نمی شوید؟)
بی تردید خدای عالم و دانا و حکیم و توانا هیچ موجودی را بی هدف نیافریده،به ویژه انسان را-که از او به عنوان گل سرسبد آفرینش تعبیر می شود-از مشتی خاک آفریده و از روح خود در او دمیده تا این طیف ذاتاً پاک،به دانش و دانایی و عبادت و بندگی و احسن عملو نهایتاً به رحمت رحیمیۀ حق در دنیا و آخرت برسد.
حال اگر کسی محروم از دانش و عبادت و احسن عمل و در نتیجه محروم از رحمت حق شود و به خاک تیره بختی و سیه روزی بنشیند بلای عظیم محرومیت را خود برای خود فراهم آورده و زمینه شقاوت ابدی را به دست خود برضد خود مهیا نموده است. (انصاریان،1384، 27)
2-2-2-رحمت خاص الهی
“رحیم” اشاره به رحمت خاص پروردگار است که ویژه بندگان مطیع و صالح و فرمانبردار است،زیرا آنها به حکم ایمان و عمل صالح،شایستگی این را یافته اند که از رحمت و بخشش و احسان خاصی که آلودگان و تبهکاران از آن سهمی ندارند،بهره مند گردند.
“رحیم” صفت مشبهه که نشانه ثبات و دوام است در قرآن گاهی به صورت مقید ذکر شده که دلیل بر خصوصیت آن است مانند« وَ کانَ بِالمُؤمِنیِنَ رَحیماً» ( خداوند نسبت به مؤمنان رحیم است) (احزاب/43) و گاه به صورت مطلق آمده مانند سوره حمد. (مکارم شیرازی،1374، 1/24)
در روایتی نیز از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود:
«والله اله کل شی ء،الرحمن بجمیع خلقه،الرحیم بالمومنین خاصه». (کلینی،1429ق، 3/485) و (ابن بابویه؛1403ق،3)
(خداوند معبود همه چیز است،نسبت به تمام مخلوقاتش رحمان و نسبت به خصوص مؤمنان رحیم است).
انسانی که دلش از ایمان خالی باشد و عملش عمل غیرصالح باشد و از اخلاق حسنه و حالات انسانی فقیر و تهیدست باشد و نخواهد به خدا بازگشت کند و به توبه آراسته گردد و گذشته فاسد خود را جبران نماید،هرگز رحمت رحیمیه و فضل و احسان الهیه در او طلوع نخواهد کرد و راهی به رضایت حق و بهشت نخواهد یافت.
توقع دریافت رحمت خاص حق هنگامی توقعی صحیح و انتظاری به جاست که وجود انسان به ایمان و عمل صالح و اخلاق حسنه آراسته باشد، یا سالکی جدّی و راهروی عارف و عاشق در راه توبه برای رسیدن به مقامات معنوی گردد که دو آیه از آیات کریمه قرآن بیانگر در این دو زمینه یعنی ایمان و عمل صالح و اخلاق و نیز توبه که از بزرگترین الطاف و عنایت حضرت حق به عبد است و اینکه این حقایق سبب طلوع رحمت ویژه از افق وجود انسان است می باشد.
«وَ المُؤمنونَ وَ المُؤمِنَاتُ بَعضُهُم أَولِیاءُ بَعضٍ یَأمُرُونَ بالمعروفِ وَیَنهَونَ عَنِ المُنکَرِ و یُقِیمُونَ الصَّلَاهَ وَیؤتُونَ الزَّکاهَ وَ یطیعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِکَ سَیَرحَمُهُم اللهُ إِنَّ اللهَ عَزِیزٌ حَکیمٌ» (توبه/71)
(مردان و زنان با ایمان دوست و یار یکدیگرند ؛ همواره به کارهای نیک و شایسته فرمان می دهند و از کارهای زشت و ناپسند باز می دارند و نماز را برپا می کنند و زکات می پردازند و از خدا و پیامبرش اطاعت می نمایند؛به زودی خدا آنان را مورد رحمت قرار می دهد؛زیرا خدا توانای شکست ناپذیر و حکیم است).
« إِلاَّ الَّذینَ تابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ بَیَّنُوا فَأُولئِکَ أَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَ أَنَا التَّوَّابُ الرَّحیمُ» (بقره/160)
(مگر کسانی که توبه کردند[مفاسد خود را] اصلاح نمودندو [آنچه را پنهان کرده بودند] برای مردم روشن ساختند، پس توبه آنها را می پذیرم؛زیرا من بسیار توبه پذیر و مهربانم).
شناخت رحمت ویژه خدا و فضل و احسان حضرت حق و لطایف و ظرایفش و افق های باارزش به انسان بصیرت و بینش شگرفی می دهد و زندگی او را با تحول و دگرگونی عجیبی دمساز می کند و دریچه ای ازعالم ملکوت و جهان غیب و دنیای الهامات و سرای کرامات و در خور توانایی بصیرت و مسجود فرشتگان و مورد توجه کرو بیان می گشاید.
انسان زمانی که مورد رحمت و فضل حق قرار می گیرد، از سنگین ترین خسارت و زیان که برباد رفتن سرمایۀ وجود اوست و نیز از دچار شدن به فقر و تهیدستی معنوی در دنیا و آخرت که سبب گرفتار آمدن به عذاب دردناک همیشگی است و همچنین از غرق شدن در مفاسد ظاهری و باطنی و لگدمال شدن صفات و آثار انسانی در امان می ماند و نهال وجودش در کشتزار دنیا و باغستان حیات و گلستان تکلیف و بوستان وظیفه و مسئولیت،با باغبانی پیامبران و امامان و جذب حقایق آیات و روایات و تغذیه از ایمان و عمل و اخلاق به رشدی مطلوب می رسد و به فرموده قرآن تبدیل به شجرۀ طیبه همراه با میوه و محصول دائم با رشیدای ثابت و تنه و شاخ و برگی به وسعت آسمان می گردد.
«…کَشَجَرَه طَیِّبَهأَصْلُهَاثَابِتٌ وَ فَرْعُهَا فِى السَّمَاءِ* تُؤْتِى أُکُلَهَاکُلَّ حِین بِإِذْنِ رَبِّهَا…» (ابراهیم/24-25)
(…مانند درخت پاک است،ریشه اش استوار و پابرجا و شاخه اش در آسمان است* میوه اش را به اجازۀ پروردگارش در هر زمانی می دهد…)
2-3-تضاد بین “رحمت” و “غضب”
در بحث گذشته گفته شد که “رحمت” مهربانی و رقّتی است که مقتضی احسان است و چون خدا با “رحم” وصف شود مراد از آن فقط احسان است نه رقّت قلب لذا روایت شده که “رحمت” از خدا انعام و تفضّل و از آدمیان رقّت قلب و عاطفه است. ولی غضب حالتی است که در اثر عوامل مخصوص به انسان عارض می شود و آن توأم با تغییر حالت است. که ذات باری تعالی ثابت و نا متغیّر است در اینصورت با تدبر در آیه 81سوره طه:
«وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبی‏ فَقَدْ هَوى»(وهرکس غضبم بر او وارد شود،هلاک خواهدشد.) و در صدر آن«وَ لا تَطْغَوْا فیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبی‏»(و در آن طغیان نکنید،که غضب من بر شما وارد شود) به خصوص بقرینه«حلول» نشان می دهد که غضب خدا همان انتقام و بلا و عذاب است که در اثر بدکاری در دنیا و آخرت بر شخص وارد می شود. (قرشی بنایی،1371، 5/104)
محققان گویند: چون غضب در خدا بکار رود مراد از آن فقط انتقام است. در کافی آمده که راوی می گوید:در مجلس امام باقر(ع) بودم،عمروبن عبید وارد شد و گفت: فدایت گردم خدا فرماید: «‏ وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبی‏ فَقَدْ هَوى» مراد از غضب چیست؟
امام فرموده: «هُوَ العِقاب یاعَمروُ إِنَّهُ مَن زَعَمَ أَنَ اللهَ قَد زالَ مِن شَی ءٍ فَقَد وَصَفَهُ صِفَهَ مَخلُوقٍ وَإِنَّ اللهَ تَعَالَی لَا یستَفزُّه ُشَیءٌ فَیُغَیِّرُهُ» (کلینی،1407ق، 1/101)
(غضب خدا عقاب اوست ای عمرو هر که پندارد خدا از حالی به حالی در میاید او را با صفت مخلوق وصف کرده خدار را چیزی تحریک نمی کند تا او را تغییر دهد).
2-4-موجبات رحمت الهی
سراسر عالم آفرینش و جهان هستی جلوه رحمت تکوینی حق تعالی است و کتابهای آسمانی و پیامبران و امامان نیز تفضّلات و رحمت تشریعی او محسوب می شوند.
همه سو و همه جا و همه صادر شده ها از رحمت حضرت اوست و قرآن کامل ترین حقیقت رحمت تشریعی است.
« فَانْظُرْ إِلى‏ آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ…» (روم/50)
(پس با تأمل به آثار رحمت خدا بنگر…)
براساس آیه شریفه باید به سوی آثار رحمت حق نظر کرد تا بصیرت یافت،با این همه بهره وری بیش از تفضلات الهی زمینه هایی دارد تا انسانها مورد رحمت الهی قرار بگیرند به طوری که عقل و قلب و جان و روح از آن نسیم رحمت زنده شود و درخت وجود انسان ثمراتی چون ایمان و اخلاق و عمل صالح دهد.در این بخش به بعضی از این زمینه ها اشاره می شود:
2-4-1- قرآن
قرآن کریم اولین و مهم ترین و پربارترین نعمت خداوند است و انسانها در سایه عمل به این برنامه قابلیت دریافت رحمت و تفضل الهى در مراحل بعدى را به دست مى‌آورند و به مقام انسانیت که کمال نهایى است مى رسند ، خداى سبحان این مائده رحمت را به عنوان تبیان به مردم شناسانیده است:
«. . . وَنَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْکِتَابَ تِبْیَاناً لِکُلِّ شَىْء وَهُدىً وَرَحْمَهً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِینَ »(نحل/89)
(. . . و این کتاب را بر تو نازل کردیم که بیانگر هر چیزى و هدایت و رحمت ومژده اى براى تسلیم شدگان به فرمان هاى خداست .)
هر چیزى که در تأمین سعادت انسانها سهم مؤثر دارد در این کتاب الهى بیان شده است و اگر انجام کارى، سعادت بشر را فراهم کند در قرآن آمده است، همچنین اگر ارتکاب عملى باعث شقاوت و بدبختى انسانها مى شود مطرح شده و فرمان آمده که از آن بپرهیزند .
قرآن مجید براى جهان آفرینش آغازى قائل است به نام مبدأ که فیض خلقت از آنجا شروع شده و انجامى به نام معاد که نظام هستى به آن سمت مى رود و مسیرى به نام صراط مستقیم و دین که با پیمودن این مسیر و راه صحیح باید به آن مقصد رسید، همه معارف دین در همین سه بخش مبدأ و معاد و صراط آمده است .
حضرت امیرالمؤمنین على بن ابى طالب (علیه السلام) براى اینکه ما را به اهمیت این سه حقیقت فراگیر آگاه کند در روایتى مى فرماید :
« رَحِمَ اللهُ امرءً عَرَفَ مِنْ أیْنَ وَفِى أیْنَ وَإلى أیْنَ ؟ » .(نقوی خراسانی، ‌بی‌تا،1/23)
(خدا رحمت کند کسى را که بشناسد از کجاست و در کجاست و به سوى کجا روان است .)
یعنى خدا رحمت کند انسانى را که خداى خود را مى شناسد و آشناى به توحید و مبداء شناس است و می‌فهمد که اکنون در کجاست و در چه جهت و وضعیتى قرار دارد و باید در چه راهى گام بردارد و صراط شناس باشد و تشخیص دهد به کدام مقصد در حرکت است و معاد شناس باشد.
با وجود اینکه حضرت حق کتاب هاى آسمانى متعدد و الهام ها و احادیث قدسیه دارد از قرآن مجید به عنوان احسن الحدیث یاد می‌کند و درباره این احسان و تفضل خاص خود بر بشر مى فرماید :
« اللهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ کِتَاباً مُتَشَابِهاً مَثَانِىَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ . . . .»(زمر/23)
(خدا زیباترین سخن را [به صورت‏] کتابى متشابه، متضمّن وعده و وعید، نازل کرده است. آنان که از پروردگارشان مى‏هراسند، پوست بدنشان از آن به لرزه مى‏افتد، سپس پوستشان و دلشان به یاد خدا نرم مى‏گردد… )
قرآن برترین کلامى است که خدا نازل فرموده است ، چه از نظر الفاظ و عبارات و چه از نظر فصاحت و بلاغت و چه از نظر معنى و مضمونى که غنى و انسان ساز است .
اگر سخنى بهتر و عمیق تر از این امکان داشت بى تردید خداى تعالى آن را براى پیامبر (صلى الله علیه وآله) که خاتم پیامبران اوست نازل مى کرد .
اگر کلام و پیامى بالاتر از قرآن قابل فرض بود ممکن نبود که خداى مهربان آن را به دست آخرین پیامبرش ابلاغ نفرماید ، زیرا نه خدا جاهل به حقایق یا ناتوان و عاجز است و نه بخیل ، خدایى که بر هر کارى و بر هر چیزى قادر است .
« . . . وَهُوَ عَلَى کُلِّ شَىْء قَدِیرٌ» (انعام/17)
( . . . و او بر هر کارى تواناست .)
از عطا کردن پیام بهتر و بالاتر به پیامبرش عاجز نیست و نیز خدا از هر عیب و نقصى از جمله بخل پاک و منزه است چنانکه مکرر در آیات قرآن به وسیله لغت تسبیح و مشتقاتش به پاکى او از هر عیب و نقصى اشاره شده است ، بنابراین قرآن کریم بهترین پیام و کامل ترین ره آوردِ جاودانى وبرترین نعمت الهى و سفره رحمت گسترده و واسعه حق است و کلامى برتر از آن ممکن نخواهد بود.
2-4-2- حسنات اخلاقی
امیرالمونین(ع) درباره حسنات اخلاقی فرموده:
«رَوِّضُوا أنفسَکُم علَی الأخلاقِ الحَسَنَهِ فإنَّ العَبدَ المُسلِمَ یَبلُغُ بِحُسنِ خُلقِهِ دَرَجهَ الصائِمِ القائِمِ» (حرانی،111،1404)
(وجود خود را براساس اخلاق نیکو پرورش دهید،زیرا انسان مسلمان به سبب اخلاق نیکویش به مرتبه روزه گیر شب زنده دار می رسد).
حضرت امام صادق(ع) در روایتی بسیار مهم درباره ارزش های اخلاقی فرموده است:
«أِنَّ اللهَ تَبارَکَ وَ تعالی خَص رَسول اللهِ[رَسُولَهُ] بِمَکارِمِ الأخلاقِ،فَا متَحِنُوا أَنفُسَکُم فَإِن کانَتِ فیکُم فَاحمَدُوا اللهَ عَزَّوَ جَلَّ و ارغَبُوا ألیهِ فِی الزیادَهِ مِنها فَذَکَرَها عَشرَهً :الیقین والقناعه والصَّبرَ و الشُّکرَ والحِلمَ و حُسنَ الخُلقِ و السَّخاءَ و الغیرَهَ و الشُّجاعَهَ و المَرُوءَهُ» (ابن بابویه،1362، 221)
(به یقین خداوند تبارک و تعالی پیامبر را به ارزش های اخلاقی اختصاص داد،تا خود را در این زمینه بیازماید،اگر در شما وجود دارد خدای عزوجلّ را سپاس گویید و به سوی آن در افزونی اش رغبت کنید،پس ده بخش از ارزش ها را ذکر کرد: یقین و قناعت و صبر و شکر و بردباری و اخلاق نیکو و سخاء و غیرت و شجاعت و جوانمردی).
طبق فرموده امام یکی از مصادیق نیکی و نیکوکاری ایمان به پیامبران الهی است و دوستدار اهل بیت و پیامبران اهل صدق و تقوا هستند و این صدق و تقوا نیز مایه رساندن انسان به رحمت الهی است.
2-4-2-1- مهربانی با مردم
یک انسان مسلمان که طالب رحمت حق است باید با دیدگاه مهر و لطف و خیرخواهی به دیگران بنگرد،نظیر پیامبران و امامان که حتی نسبت به ناپاکان نیز خیرخواه بودند.
بر زبان آوردن«بِسمِ الله الرَّحمنِ الرَّحیمِ» زمانی برای شخص حقیقت پیدا می کند که رحمت حق را به قلب خود برساند و به رحمت رحمانیه و رحیمیه متحقق شود و لازمه رسیدن به آن چشم داشتن عنایت و تلطف و مهربانی به بندگان خدا است که این نظرهمان نظر انبیای الهی است.البته آنان دو نظر دارند: یکی نظر به سعادت جامعه و نظام عائله و مدینۀ فاضله و دیگری نظر به سعادت شخص.
آنان علاقۀ کاملی به این دو سعادت دارند و قوانین الهی که به وسعت مبارکشان اجرا می شود این دو سعادت را کاملا مراعات می نمایند،حتی در اجرای قصاص و حدود و تعزیرات و امثال آن،با ملاحظۀ نظام مدینه فاضله تاسیس و تقنین شده است،هر دو سعادت منظور است،زیرا که این امور در اکثر موارد برای تربیت جنایتکار و رساندن او به سعادت دخالت کامل دارد،حتی کسانی که نور ایمان و سعادت ندارند و آنان را با جهاد و امثال آن به قتل می رسانند- مثل یهود بنی قریظه-برای خود آنان نیز این قتل صلاح و اصلاح بود و می توان گفت:از رحمت کامله بنی‌قریظه قتل آنان است زیرا که با بودنشان در این عالم در هر روزی برای خود عذاب های گوناگون آخرتی تهیه می کردند،که تمام حیات اینجا به یک روز عذاب و سختی های آنجا برابری نکند.
این مطلب برای کسانی که میزان عذاب و عقاب آخرت و اسباب و مسببات آنجا را می دانند پرواضح است، پس شمشیری که به گردن یهود بنی قریظه و امثال آن زده می شود به افق رحمت نزدیک تر بوده و هست تا به افق غضب و سخط (خمینی،1390، 236)
ممکن بود خدای تعالی فرعون را به صاعقۀ غضب بسوزاند ولی رحمت رحیمیه برای او،دو پیامبر بزرگ چون موسی و هارون(ع) فرستاد و در عین حال سفارش او را فرمود که: با کلام نرم و لیّن با وی گفتگو کنید، باشد که یاد خدا افتد و از کردارخود و عاقبت کار بترسد.
در حقیقت این قانون امربه معروف ونهی ازمنکر است و اگر کسی خواهان این است که خلق خدا را ارشاد کند باید از آیات الهی و سنت پیامبران و امامان متذکر شود و تعلیم بگیرد یعنی با قلب پرمحبت و دل باعاطفه با بندگان خدا برخورد کند. و خیر آنان را از صمیم قلب طالب شود تا بدین‌وسیله مورد رحمت خداوند قرار بگیرد.
2-4-3-ادب وسیله رحمت
از عواملی که انسان را به رحمت متصل می کند و گاهی هم سبب هدایت انسان می شود و زمانی هم به محبوبیت انسان می افزاید ادب در برابر حقایق یا در مقابل اشخاص سزاوار ادب است.
اوج ادب انسان،ادب در برابر حق و فرمان ها و دستورات اوست،این ادب مایۀ رشد و تکامل و سبب سعادت دنیا و آخرت و نهایتاً عامل اتصال به رحمت رحیمیه و رضوان الهی و بهشت عنبر سرشت و بالاتر از همه رسیدن به مقام قرب و لقاء و وصال است. (انصاریان،1384، 100)
2-4-4- هجرت و جهاد
هجرت و جهاد در راه خدا،بدون تردید زمینه ساز طلوع رحمت و مغفرت از افق زندگی انسان است،مکلفی که کلاس تحصیل معرفت دینی را طی کرده و بر پایه معرفت از ایمان به خدا و روز قیامت برخوردار شده و برای حفظ دین و تبلیغ آن و مصونیت دادن به سلامت معنوی خود و خانواده اش از دیار کفر به سرزمین ایمان هجرت نموده و با مال و جان به جهاد در راه خدا برخاسته،شایسته رحمت خدا و مغفرت و آمرزش اوست،چنانکه قرآن مجید با صراحت به این حقیقت اشاره دارد:
«إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ الَّذینَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فی‏ سَبیلِ اللَّهِ أُولئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحیمٌ» (بقره/218)
(یقیناً کسانی که ایمان آورده و آنانکه هجرت کرده و در راه خدا به جهاد برخاستند،به رحمت خدا امید دارند؛و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است)
2-4-5- توبه
قرآن مجید توبۀ حقیقی و آمرزش خواهی جدّی را زمینه ساز تجلّی رحمت خدا به صورت نعمت هایی چون فراوانی باران و افزون شدن مال و اولاد خوب و سرسبزی و طراوت زمین و گیاهان و پرشدن رودها و رودخانه ها از آب می داند،نوح به فرمان پروردگار به ملّت و قومش گفت:
«…اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّارًا*یُرْسِلِ السَّمَاء عَلَیْکُم مِّدْرَارًا*وَیُمْدِدْکُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِینَ وَیَجْعَل لَّکُمْ جَنَّاتٍ وَیَجْعَل لَّکُمْ أَنْهَارًا» (نوح/10-12)
(…از پروردگارتان آمرزش بخواهید که او همواره بسیار آمرزنده است*تا برشما از آسمان باران پی درپی وبا برکت فرستد*و شما را با اموال و فرزندان یاری کند و برایتان باغ ها و نهرها قرار دهد).
به فرموده قرآن توبه از گناه و آمرزش خواهی باعث تجلی رحمت به صورت انواع نعمت ها خواهد شد.همه حقایق معنوی همچون معرفت،سلوک در راه حق،ادای واجبات،ترک محرمات،تقوا و خدمت به بندگان خدا به ویژه مؤمنان سبب می شود که انسان استحقاق رحمت خدا را که به صورت رضایت او و بهشت عنبر سرشتش پیدا کند.
قرآن مجید دربارۀ توبه و عمل صالح و پاداشش می فرماید:
«فَأَمَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَعَسى‏ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحینَ»(قصص/67)
(و اما کسی که[از شرک و عصیان]توبه کرده و ایمان آورده و کارشایسته انجام داده،امید است که از رستگاران باشد.)
«وَمَنْ یَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُوْلَئِکَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَى»(طه/75)
(و کسانی که مؤمن بیایند در حالی که کارهای شایسته انجام داده اند،برای آنها برترین درجات است.)
2-4-6-محبت اهل بیت
عشق ورزی به امامان بزرگوار(ع) که اهل بیت پیامبرخدا(ص) هستند و پیروی از آنان، مایه سعادت دنیا و آخرت و رهایی از عذاب الیم و نجات از شداید و مصایب اخروی است.
از رسول خدا(ص) روایت شده:
«حُبّی و حُبُّ أهل بَیتی نافِعٌ فِی سَبعَهِ مَواطِنَ أهوالُهُنَّ عَظیمَهٌ:عِندَ الوَفاهِ و فِی القَبرِ وعِندَ النُّشَورِ وعِندَ الحِسابِ وعِندَ المیزانِ وعِندَ الصّراطِ» (ابن بابویه،بی تا،31)
(محبت به من و محبت به اهل بیتم در هفت جا که هراس هایش بزرگ است سودبخش است:هنگام مردن و درقبر و وقت زنده شدن در قیامت و هنگام رسیدگی به پرونده و زمان حساب و کنار ترازوی سنجش اعمال و هنگام عبور از صراط).
2-4-7- عبادت مظهر رحمت
رحمت تشریعیّه که در شریعت الهی تبلور یافته است بخشهای گوناگونی دارد که یکی از آنها عبادت است.بدیهی است انسان با همۀ وجود به عبادت و بندگی نیازمند است و سود و ثمرۀ عبادت عاید بندگان می شود.به عبادت و پرستش از دو نظر می توان نگریست:از دیدگاه رابطۀ حق با عبد و از دیدگاه رابطۀ عبد با حق.عبادت و پرستش که با یک سلسله فرمان ها و دستورات از سوی حق بر عبد واجب می شود و در حقیقت تجلی عشق حضرت او به عبد و افق طلوع فضل و رحمت او و ایجاد رابطه ویژه میان پروردگار و بنده تسلیم اوست.
حضرت علی(ع) درباره جهاد که یکی از مصادیق عبادت است می فرماید:
«فإِنَّ الجِهَادَ بابٌ مِن أبوابِ الجَنَّهِ فَتَحَهُ اللهُ لِخَاصَّهِ أولِیائِهِ…» (نهج البلاغه:69، خطبه 27)
(پس جهاد دری است از درهای بهشت که خدا آن را به روی اولیای خاص خود گشوده است).
عبادات ویژه دیگر مانند: نماز،روزه،حج،انفاق،خمس،زکات و امربه معروف ونهی ازمنکرو…به کیفیتی که برای انسان نظام داده شده حکم و دستورش برفرشتگان و دیگر موجودات مقرر نشده است،عبادات و به عبارت دیگر این مقامات مخصوص خلیفه الله یعنی انسان است.
از طریق درک عبادات،رأفت و محبت و رحمت حق به انسان قابل درک است،اگر این حقیقت به خوبی شناخته شود به راستی راه و رسم انسان و روحیاتش عوض می شود،این مهرو محبت ورأفت و لطف اوست که باب عبادت و رازو نیاز و مناجات ودعا را به سوی انسان گشوده است وگرنه حضرت او هیچ وقت به عبادت کسی و اطاعت موجودی نیاز نداشته و ندارد و نخواهد داشت.
امیرالمؤمنین (ع) در مقدمه خطبه متقین می فرماید:
«فَإِنَّ اللهَ سُبحَانَهُ وَ تَعالی خَلَقَ الخَلقَ حِینَ خَلَقَهُم غَنِیّاً عَن طَاعَتِهِم آمِناً مِن مَعصِیَتِهِم لأنَّهُ لَا تَضُرُّهُ مَعصِیَتَهُ مَن عَصَاهُ وَلَا تَنفَعُهُ طَاعَهُ مَن أطَاعَهُ» (نهج البلاغه:303، خطبۀ 193)
(خدای پاک و برتر مخلوقات را آفرید درحالی که از طاعتشان بی نیاز و ازگناهانشان ایمن بود زیرا سرکشی سرکشان به او زیان نرساند و بندگی بندگان او را سود نبخشد).
گرچه هیچ کس از خدا هیچ طلبی ندارد و حضرتش از باب لطف و کرم،نعمت های مادی و معنوی اش را بی دافع به مخلوقات می رساند ولی رحمت رحیمیه اش اقتضا کرده که اگر انسان به عنوان تکلیف الهی و وظیفه وجدانی و انسانی کار مثبتی ،گرچه اندک و هزینه کردن حسنۀ اخلاقی ،گرچه کم به زندگی بیاورد و به عنوان عبادت خدا آن را انجام دهد، پاداشی نه در خورعمل و اخلاق مکلّف بلکه درخور کرم و لطف و عنایت و محبتش که اندازه ندارد به او عطا کند.
خداوند بدون اینکه کسی مستحق نعمتی باشد به او نعمت عطا می‌کند ولی وقتی انسان نعمت مادی و معنوی اورا تبدیل به عبادت می کند و با عمر کوتاهش در چهارچوبی محدود خدا را بندگی می کند رحمت ویژۀ حق به صورت پاداشی جاویدان به سراغ او می آید!! (مجلسی،1403ق، 1/164)
قرآن به کیفیتی شگرف و اعجاب انگیز به این حقیقت در آیات بسیاری اشاره دارد و از جمله در دو آیه از آیات سورۀ مبارکه فاطر:
«إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتَابَ اللَّهِ وَأَقَامُوا الصَّلَاهَ وَأَنفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِیَهً یَرْجُونَ تِجَارَهً لَّن تَبُورَ*لِیُوَفِّیَهُمْ أُجُورَهُمْ وَیَزِیدَهُم مِّن فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَکُورٌ» (فاطر/30-29)
(قطعاً کسانی که همواره کتاب خدا را می خوانند و نماز را برپا می دارند واز آنچه روزی آنان کرده ایم درنهان و آشکارا انفاق می کنند،تجارتی را امید دارند که هرگز کساد و نابود نمی شود*[این همه را انجام می دهند]تا[خدا] پاداشششان را کامل عطا کند واز فضلش برآنان بیفزاید،یقیناً او بسیار آمرزنده وعطاکننده پاداش فراوان در برابر اندک است).
2-5-علل محرومیت از رحمت حق
“محرومیت” یعنی تباه کردن سرمایه وجودی خود و خانواده خود که پس ازاین تباهی تمام راه های نجات به روی انسان بسته می شود و کلیدی برای بازکردن قفل مشکلات دنیا وآخرت انسان برجا نمی ماند.(داورپناه،1375،16/187)
دلایل زیادی باعث محرومیت از رحمت حق می شود،از صریح آیات قرآن مجید،استفاده می شود که امور زیر باعث زوال نعمت و تهیدستی و تنگدستی و ضیق معشیت و خواری و ذلت است:
مست شدن از نعمت،گرفتار آمدن به غفلت،فراموش کردن نعمت دهنده،روی گرداندن ازحق وکبر ورزیدن در برابر دستورات الهی و موضع گیری خصمانه درمقابل خداوند و فرهنگ پاک قرآن ونبوت و امامت.
« وَاذا اَنعَمنا عَلَی الانسان ِ اَعرَضَ وَنَئا بجانبه ِ وَاذا مَسَّهُ الشّرّ کانَ یَؤُسًا» (اسراء/83)
(هنگامی که به انسان[مغرور]نعمت می‌بخشیم،[از حق]روی می‌گرداند و متکبرانه دور می‌شود؛هنگامی که بدی به او می‌رسد،از همه چیز مأیوس می‌گردد.)
مغرور شدن به نعمت،نشاط وشور بیش از اندازه به خاطر ثروت،بی توجهی به زاد وتوشه آخرت از راه مصرف کردن نعمت در رابطه با اهل استحقاق، بخل از نیکی واحسان،فساد و افساد با کمک گیری از نعمت،تصور به دست آوردن نعمت با دانش و بینش و زندگی خود،فخرفروشی به مردم با جلوه دادن ثروت و زینت و زیور،و اموری ازاین قبیل و مسائل و برنامه هایی مشابه این حرکات .
این معانی، از آیات 76تا 83 سوره قصص استفاده می گردد.
تا زمانی که انسان آلوده به این گناهان است زمینه رشدو پرورش استعدادهای درونی و معنوی و قوای جسمی و روانی خود را برای رسیدن به کمال مطلوب سد نموده،واز درک فیوضات و اخذ امور معنوی محروم است. (انصاریان،1384، 37)
فصل سوم
مصادیق رحمت در سوره الرحمن
محتوای کلی سوره
چنانکه گذشت “رحمن” بروزن “فعلان” صیغه مبالغه است و برکثرت دلالت دارد یعنی آن نهایت درجۀ رحمت می باشد،رحمتی که تمام هستی را دربرگرفته است. سوره مبارکه”الرحمن” تنها سوره ای است که خود سوره با یکی از اسماء “الله” یعنی “رحمن” آغاز می شود. چرا که بیانگر نعمتهای “معنوی” و”مادی” خداوند است که بربندگان خود ارزانی داشته،و آنها را غرق در آن ساخته است، به همین دلیل با نام مبارک” الرحمن” که” رحمت واسعه الهى” را بازگو مى‏کند آغاز شده، و با جلال و اکرام خداوند پایان گرفته است، و 31 بار جمله” فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ” که به وسیله آن از بندگانش اقرار بر نعمتهاى خود مى‏گیرد در آن ذکر شده است.
بنا بر این مجموع سوره یک بخش به هم پیوسته پیرامون نعمتهاى خداوند منّان است که می‌توان محتوای آن را به دو بخش تقسیم کرد: خداوند دربخش اول و آغاز سوره از نعمتهاى بزرگ خلقت، تعلیم و تربیت، حساب و میزان، وسائل رفاهى انسان، و غذاهاى روحى و جسمى او سخن مى‏گوید.و سپس اشاره‌ای بر مساله چگونگى آفرینش انس و جن می‌کند و در ادامه نشانه‏های موجود در زمین و آسمان را بیان می‌کند‌.
در بخش دوم خداوند از نعمتهاى دنیوى فراتر رفته، از نعمتهاى جهان دیگرسخن می‌گویدکه با دقت و ظرافت خاصى ریزه‏کاریهاى نعمتهاى بهشتى اعم از باغها، چشمه‏ها، میوه‏ها، همسران زیبا و باوفا، و انواع لباسها را بیان می‌کند.
و در پایان این سوره اشاره کوتاهى به سرنوشت مجرمان و قسمتى از مجازاتهاى دردناک آنها آمده است، ولى از آنجا که اساس سوره بر بیان رحمت الهى است در این قسمت توضیح زیادى داده نشده، به عکس نعمتهاى بهشتى که به طور مشروح و گسترده آمده است آن چنان که دلهاى مؤمنان را غرق سرور و امید کرده، غبار غم را از دل برمى‏دارد و نهال شوق را در خاطر مى‏نشاند. (مطهری،1387،12)
اکنون با مطالعه در تفاسیر و کتابهای مربوطه به بررسی جلوه های رحمت الهی در سوره الرحمن می پردازیم تا تذکر و یادآوری بر نعمتهای پروردگار باشد؛ بلکه روح شکر و سپاسگذاری را در انسان بوجود آورد و انسان را بیشتر متذکر خدا کند تا بیشتر در صراط عبودیت قرار گیرد و نعمتهای الهی را انکار نکند واز مخالفت و عصیان دست بردارد و راه سعادت ابدی را طی کند.
3-1-نعمتهای دنیوی
3-1-1- تعلیم قرآن (عَلَّمَ القُرآن)
خداوند نخستین ومهمترین نعمت را همان ” تعلیم قرآن” بیان می کند. و آن را حتی قبل از مسأله “خلقت انسان” و “تعلیم بیان” ذکر کرده در حالی که از نظر طبیعی باید نخست اشاره به مسأله آفرینش انسان،و بعد نعمت تعلیم بیان و سپس نعمت تعلیم قرآن شود. (مکارم شیرازی،1374، 23/96)
زیرا از آنجایی که قرآن کریم عظیم ترین نعمت های الهی است و درقدر و منزلت مقامی رفیع تر از سایر نعمت ها را دارد و چون کلامی است از خدای تعالی که صراط مستقیم را ترسیم می کند،و متضمن بیان راه سعادت است،سعادتی که آرزوی تمامی آرزومندان و هدف تمامی جویندگان است،لذا آن را جلوتر از سایر نعمت ها قرارداد و تعلیم آن را حتی از خلقت انس و جنی که قرآن برای تعلیم آنان نازل شده جلوتر ذکر کرد.(طباطبایی،1374، 19/156)
در ضمن این آیه پاسخی است به مشرکان عرب که وقتی پیامبر(ص) نام “رحمن”را بیان کرد و آنها را دعوت به سجده برای خداوند رحمن نمود آنها به عنوان بهانه جویی گفتند: “و ما الرحمن” (فرقان/60) (رحمن چیست؟)
قرآن در پاسخ می گوید:خداوند رحمان کسی است که قرآن را تعلیم فرموده،انسان را آفریده و تعلیم بیان به او کرده است.(مکارم شیرازی،1374،23/97)
خلاصه نام”رحمن” بعد از نام “الله” گسترده ترین مفهوم را در میان نامهای پروردگار دارد که توضیحات آن در فصل های قبلی گذشت به همین دلیل از شرح آن اجتناب می شود.
حال ممکن است این سؤال پیش بیاید که خداوند قرآن را به چه کسی تعلیم کرده است؟
مفسران در پاسخ به این سؤال تفسیرهای گوناگونی ذکر گرده اند: گاه گفته‌اند خداوند به جبرئیل و فرشتگان تعلیم داده است و گاه به شخص پیامبر اسلام و گاه به همه انسانها و حتی جن تعلیم داده است.
از آنجایی که این سوره بیانگر رحمت های الهی به جن و انس است لذا 31بار بعد از ذکر بحثهایی ازاین نعمتها از آنها سؤال می کند “کدامیک از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید” بنابراین مناسب‌ترین تفسیر همان تفسیر آخر است که خدا این قرآن را به وسیله پیامبر بزرگش محمد به جن و انس تعلیم فرمود. (طبرسی،1377، 14/288)
3-1-2-خلقت انسان (خَلَقَ الانسان)
خداوند بعد از ذکر نعمت بی مثال قرآن به مهمترین نعمت در سلسله بعد پرداخته، می فرماید: (خَلَقَ الإِنسانَ)
در بعضی از تفاسیر آمده است که منظور از انسان حضرت آدم(ع) است.(همان،194)
مسلماً منظور از انسان در اینجا نوع انسان است نه حضرت “آدم” چرا که در چند آیه بعد درباره او جداگانه سخن می گوید و نه شخص پیامبر اسلام(ص) هرچند حضرت برترین و والاترین مصداق آن است.
گستردگی نعمت بیان که بعد از آن می آید نیز شاهد دیگری بر عمومیت یعنی انسان است،بنابراین تفسیرهای دیگر جز آنچه گفته شد،صحیح به نظر نمی رسد. (مکارم شیرازی،1374، 23/98)
انسان جامع تمام فضائل و گنجینه اسرار الهی و چکیده جمیع عوالم امکانی و شاهکار خلقت و نماینده اوصاف احدی و خلیفه او در روی زمین است که مبدأ آفرینش بدست قدرت ازلی در شالوده خلقت انسانی اسرار خلقت و رموز آفرینش نهفته که به دلیل همان شرافت انسانی است که آدم را مسجود ملائک قرار داده و تمام موجودات را مسخر بشر و مأمور به خدمت گذاری وی گردانیده و آنچه در عالم کبیر منتشر و پراکنده به نظر می آید در نسخه وجود آدمی به نحو وحدت متمرکز نموده و وی را مظهر و نماینده اوصاف ازلی خود قرار داده و وی را به تاج «و لَقَد کَرَّمنا بَنیِ آدَمَ» مفتخر و سرافراز گردانیده و به «نَفَختُ فِیهِ مِن رُوحِی» او را به مقام قرب و عنایت و منزلت در مقام قدس معرفی نموده است. (اصفهانی،1361، 12/6)
3-1-3- تعلیم سخن گفتن «عَلَّمَهُ البیان»
خداوند بعد از خلقت انسان نعمت بیان را برای انسان[ذکر]می کند.
«بیان به معنی کشف واعمّ از نطق است. (قرشی،1371، 1/259) در مجمع البیان آمده است “تبیان و بیان” هر دو به یک معنی است.
«وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‏ءٍ» (نحل/89) (کتاب را بر تو به جهت بیان هرچیز فرستادیم)
«وَ آتَیْناهُمَا الْکِتابَ الْمُسْتَبینَ»(صافات/117) (به آن دو کتاب روشن دادیم))
ممکن است “مستبین “در اینجا متعدی باشد یعنی کتابی که مجهولات را روشن می کند و شریعت را بیان می نماید و شاید لازم و به معنی کتاب روشن باشد.
«عَلَّمَهُ البیان» (رحمن/4) (انسان را آفرید و به او بیان و کشف ما فی الضمیر را تعلیم کرده) (طبرسی،1372، 9/299)
انسان با زبان خویش،امور پنهانی که در ضمیرش هست را برای دیگران آشکار می کند و دیگران نیز برای او آشکار می کنند. در سوره «اقرأ» هم سخن از خلقت و تعلیم است
«عَلَّمَ الإِنسانَ ما لَم یَعلَم» (علق/5) (آنچه را که انسان نمی دانست[بتدریج به او] آموخت)
با این تفاوت که در این سوره سخن از تعلیم قرآن است و در سوره علق تعلیم نوشتن یاد شده است.خداوند در این دو سوره تعلیم خاص را ذکر کرده است که در سوره “الرحمن” تعلیم سخن گفتن است و در سوره “علق” تعلیم نوشتن می باشد.
تفاوت انسان با حیوانها به موجب همان استعدادی است که در انسان برای گفتن و نوشتن است یعنی اگر همین یک تفاوت را از انسان بگیرند انسان با حیوانات فرقی نمی کند.به همین دلیل وقتی می خواهند انسان را تعریف کنند به”حیوان ناطق” تعریف می کنند.چرا که نطق و سخن گویی “جزء ذات” و” ذاتی” انسان محسوب می شود و برای انسان یک عمل محسوب می شود همانطور که خندیدن یک عمل برای انسان است.
عده ای گفتند که معنی نطق در اینجا سخن گفتن نیست،ادراک کلیات است،یعنی حیوان احساس می کند درک می کند،در ذهن حیوان،فرد وجود دارد، مثلاً صاحب خودش را می شناسد،خانه را می شناسد، و ممکن است صد خانۀ دیگر را بشناسد ولی نمی تواند یک معنی کلی بسازد و با آن کلیات در ذهن خودش کانون تشکیل دهد.ولی انسان ادراک معانی و مفاهیم کلی می کند.حال اینکه ادراک کلیات را با لفظ”ادراک کلیات” نگفته اند و لفظ “سخنگو” را به کار برده اند،به خاطر ارتباط قطعی ای هست که میان این دو است،یعنی اگر انسان مدرک “کلی” نمی بود سخنگو هم نمی شد. سخن گفتن فقط این[حالت ظاهری]نیست بلکه ارتباط دادن و نسبت برقرار کردن میان معانی و مفاهیم و دیده هاست. اگر انسان استعداد ادراک کلیات را نمی داشت نمی توانست حرف بزند وگرنه این زبان و دهان و مخارجی که انسان دارد حیوان هم عیناً آنها را دارد ولی اگر حیوان نمی تواند حرف بزند به دلیل این است که ادراکش برای سخن گفتن کافی نیست.پس منشأ و ریشۀ سخن گفتن آن استعداد فطری انسان در ادراک کلیات است. (مطهری،1384، 16-18)
حال اینکه در قرآن می فرماید: (عَلَّمَهُ البیان)،بیان حقیقت انسانی و تفسیر روح است که در آن پروردگار نیروی تلقی الهامات غیبی و درک حقایق و اسرار آفرینش نهاده است براین اساس بشر می تواند از طریق هریک از نیروهای ظاهری و باطنی خود به حقایق و اسرار راه یابد مثلاً با نیروی بینائی کلیات و حقایقی را ازموجودات درک نماید.
و هم چنین از طریق نیروی شنوائی به افکار و اندیشه های سایر افراد پی ببرد و راه بیاید و نیز از طریق وضع الفاظ برای معانی رابطه میان کلمات و معانی قرار دهد و در نتیجه تلفظ و سخن بتواند حقایق و معانی را به قالب الفاظ درآورد و آنچه در ضمیر دارد بوسیله حمله و کلام به شنونده اعلام نماید هم چنین بوسیلۀ نیروی شنوائی از طریق شنیدن سخنان شخص دیگری معانی الفاظ را بفهمد و به فکر او آگاه شود.
خلاصه پروردگار در روح بشر نیروی درک حقایق و کلیات نهاده که بتواند اسراری را از آفرینش از طریقی بفهمد چه با نیروی بینایی یا شنوائی و یا چشائی باشد و هم چنین از طریق سخن آنچه در ضمیر دارد بوسیلۀ تلفظ به دیگران اعلام نماید و یا سؤال نماید و از شنیدن سخن دیگران بمعانی الفاظ پی ببرد و مراد گوینده را بفهمد.
به عبارت دیگر آیه مبنی بر منت بشر است که او را از طریق وسایل بسیاری، به اسرار و درک کلیات و حقایق آشنا ساخته و از نیروی بینائی به کلیاتی که نادیدنی است پی ببرد و برنهانی ها احاطه علمی و شهودی بیاید.
و همچنین از طریق نیروی شنوایی از سخنان و گفتار مردم به معانی و کلیات پی ببرد و به آن معانی احاطه بیابد و آنچه از مفاهیم که در خاطر دارد به وسیلۀ تلفظ و سخن شنونده اعلام نماید یا از طریق خط و وجود کتبی الفاظ معانی را به دیگران اعلام نماید و بفهماند و با نیروی ظاهر پی به اسرار ناپیدا ببرد و به آنچه که غائب از نیروی اوست راه بیابد و از شنیدن سخنان و کلام دیگران به معانی و حقایق که در خاطر گوینده است پی ببرد و به آنها انتقال یابد.
و گفته شده مفاد آیه(عَلَّمَهُ البَیانَ) اعلام ما فی الضمیر اختصاص به بشر دارد و آنچه در خاطر دارد از طریق کلام و سخن بتواند به دیگران اعلام نماید و بفهماند به سائل و به شنونده بگوید بلکه ظاهر مفاد کلمه البیان آن است که هرچه از حقایق و اسرار ازهر یک از قوا و نیروهای ظاهری و باطنی بفهمد همه را شامل می شود.
عبادت روح و نیروی تعقل و احاطه بر حقایق درک کلیات است به این که هرچه راکه بشر به آنها احاطه بیابد و آگاه شود مرتبه ای از تعلیم و الهام ساحت پروردگار و ظهوری از توحید فعل اوست.
آیه صفت (عَلَّمَ القُرآنَ) را ازشئون صفت الرحمن معرفی نموده با اینکه تعلیم قرآن به انسان ازشئون صفت رحیم است که فرع بر صفت رحمن و صفت خلق و گسترش نعمت هستی است زیرا تعلیم قرآن و معارف الهی عبارت از هدایت و رهبری بشر به ایمان و به اصول توحید است و متفرع از آفرینش بشر می باشد.
همچنانکه جمله (خَلَقَ الإنسانَ) آفرینش انسان را ازشئون صفت الرحمن معرفی نموده است.
و آیه (عَلَّمَهُ البَیانَ) بدون حرف عطف هر سه موهبت را یک نعمت بی مانند اعلام فرموده و آن را ظهوری از صفت الرحمن و نعمت هستی معرفی نموده است.
احتمال دارد به لحاظ آن باشد که خلقت انسان ظهور صفت رحمن و با ارزشترین آثار و محصول نظام امکانی است و لزوم و غرض از خلقت انسان نیز تعلیم آیات قرآنی می‌باشد،چنانچه تعلیم آیات کریمه به او نبودن خلقت او براساس بخل و منع از تکمیل بشر بوده و بدین جهت نیز مقدم داشته شده است.همچنین نسبت به نعمت تعلیم بیان چنانچه اگر این موهبت به انسان نبود نظام تعلیم و تربیت که غرض اصلی از خلقت بشر است براساس متقن نهاده نبود و همچنین از جمله قوه بیان توسعه فهم کلیات و حوادث و سایر امور ازطریق تلفظ وجود کتبی آنها است.
خلاصه لازمه تعلیم قرآن،صلاحیت بشر است برای تعلم تا با نیروی بیان و تعلیم و آموزش بتواند معلومات خود را نشر دهد ودر دسترس عموم گذارد. (حسینی همدانی،1404ق، 16/81-79)
3-1-3-1- اهمیت نعمت “بیان” و “قلم”
“بیان” و “قلم” دو نعمت گرانبهاست که خداوند به انسان بخشیده است،اگر “بیان” و “قلم” نبود انسان تا دامنۀ قیامت همان وحشی اولیه باقی می ماند و فرهنگ و تمدن امروزی به وجود نمی آمد،زیرا فرهنگ و تمدن محصول تجارت بشر است.با “بیان”،انسان آنچه را که تجربه می کند و می آموزد به همزمانهای خودش منتقل می کند،که قلم هم این خاصیت را دارد.با قلم آنچه که یک نسل آموخته و نسلهای گذشته آموخته اند و به این نسل منتقل شده ثبت می شود و برای نسلهای دیگر باقی می ماند که نسلهای دیگر از آنجا که نسل گذشته به آنجا رسانده است این بار رابه دوش می گیرد و حرکت می کند وگر نه اگر بنا بود که هرنسلی از نقطۀ اول شروع کند انسان به جایی نمی رسید.
در اثر “بیان” و “قلم” علم و تجربیات انسان به هم زمانهای خودش توسعه پیدا می کند و هم برای نسلهای دیگر باقی می ماند.پس « عَلَّمَهُ البَیانَ » و همچنین “عَلَّمَ بِالقَلَم” مساوی با فرهنگ و تمدنی است که خداوند به بشریت عنایت فرمود. (مطهری،1384، 19)
3-1-4- نظم در کار عالم
3-1-4-1-منظومه شمسی (الشَّمسُ وَ القَمَرُ بِحُسبانٍ)
“حُسبان” اسم مصدر از ریشه “حَسَبَ” به معنی حساب کردن است.(طریحی،1375، 2/40)
در تفسیر علیین حساب را جمع گرفته،یعنی جریان خورشید و ماه روی حساب است.(کریمی،1372، 1/531)
اصل وجود خورشید از بزرگترین نعمتها برای انسان است،چرا که بدون نور و حرارت حاصل از آن زندگی در منظومه شمسی غیر ممکن است.هر جنبش و حرکتی در کره خاکی ما صورت می گیرد سرچشمه اصلی آن نور و حرارت خورشید است،نمو و رشد گیاهان و تمام مواد غذایی،بارش بارانها،وزش بادها،همه به برکت این موهبت الهی است.
ماه نیز نقش مهمی در حیات انسان ایفا می کند،علاوه بر اینکه چراغ شبهای تاریک اوست،جاذبه آن که سرچشمه جزر و مد در اقیانوسهاست.عاملی است برای بقاء حیات در دریاها و مشروب ساختن بسیاری از سواحل که رودخانه ها در مجاورت آن به دریا می ریزند.
و افزون بر همه اینها، نظام ثابت حرکت این دو(یا به تعبیر دیگر حرکت ماه به دور زمین و حرکت زمین به دور خورشید)که سبب پیدایش منظم شب و روز،سال و ماه و فصول مختلف است،سبب نظم زندگی انسانها و برنامه ریزی برای امور تجاری و صنعتی و کشاورزی است که اگر این سیر منظم نبود زندگی بشر هرگز نظام نمی یافت.
حرکت این کرات آسمانی نظام بسیار دقیقی دارد،و مقدار جرم و جاذبۀ آنها و فاصله ای که از زمین و از یکدیگر دارند همه روی حساب و “حسبان” است و به طور قطع هر کدام از این امور به هم بخورد اختلالات عظیمی در منظومۀ شمسی و به دنبال آن در نظام زندگی بشر رخ می دهد.
زمانی که اجزای این منظومه از کره خورشید جدا شد بسیار پریشان و نامنظم به نظر می رسید ولی سرانجام در شکل کنونی تثبیت شده است.یکی از دانشمندان علوم طبیعی در این زمینه چنین می گوید:
«منظومه شمسی ما از مخلوط(ظاهرا) درهم برهم مواد و مصالحی که با حرارت 12هزار درجه از خورشید جدا شده و با سرعتی غیرقابل تصور در فضای بی پایان پراکنده گشته،به وجود آمده است.
اما درهمین آشفتگی ظاهری و انقلاب جوی چنان نظم و ترتیب دقیق و منظمی ایجاد شده که امروز حتی دقایق و لحظات حوادث آینده آن را می توانیم پیش بینی کنیم و نتیجه این نظام و ترتیب آن است که اوضاع فلکی‌ها هزار میلیون سال است که به همین حال باقیمانده است.» (راز آفرینش انسان،1335، 28)
این نکته نیز قابل توجه است که خورشید هرچند در وسط منظومه شمسی ظاهرا بدون حرکت ثابت مانده است ولی نباید فراموش کرد که آن هم به اتفاق تمام سیارات و اقمارش در دل کهکشانی که به آن تعلق دارد به سوی نقطه معینی(ستاره معروف وگا) در حرکت و این حرکت نیز نظم و سرعت معینی دارد. (مکارم شیرازی،1374، 23/102-101)
این تفاسیر و بیانات علمی ثابت می‌کندنظمی که در منظومه شمسی وجود دارد خود مصداق رحمت الهی است زیرا اگرکوچکترین خلل در کار عالم بود زندگی بر روی کره زمین غیرممکن می‌شد.
3-1-4-2- سجده گیاه(وَالنَّجمُ وَالشَّجَرُ یَسجُدانِ)
“نجم” معنی معروفش ستاره است ولی به گیاه هم اطلاق می شود.(ابن منظور،414ق، 12/568)
در زبان عرب “نجم” به معنی روییدن است،گیاهی که از زمین می روید،به آن “نجم” می گویند،همچنین به ستاره هم به اعتبار اینکه طلوع می کند “نجم” گفته می شود.(طریحی،1375، 6/173)
عرب به اعتبار اینکه ستاره از دید انسان مخفی است و بعد طلوع می کند آن را نجم می نامد و به گیاه از آن جهت که مخفی است یعنی در زمین پیدا نیست،و سپس از زمین می روید نجم می گویند.
مراد از “نجم” در این آیه هر روییدنی است که از زمین سر برمی آورد و ساقه ندارد،و کلمه “شجر” به معنای روییدنی هایی است که ساقه دارند،و همین تفسیر صحیح تر است زیرا کلمه نجم را با شجر جمع کرده است.
تمام مواد غذایی انسانها در اصل از گیاهان گرفته می شود،با این تفاوت که قسمتی را انسان مستقیماً مصرف می کند،و قسمت دیگری صرف تغذیه حیواناتی می شود که جزء مواد غذایی انسانها است،این معنی حتی در مورد حیوانات دریایی نیز صادق است،زیرا آنها نیز از گیاهان بسیار کوچک تغذیه می کنند که میلیونها میلیون از آن در هر گوشه و کنار دریا در پرتو نور آفتاب می روید و در لابه لای امواج در حرکت است.به این ترتیب گیاهان مظهر و نمادی از رحمت خدا نسبت به انسانند.
“نجم” انواع گیاهان کوچک و خزنده(مانند بوته کدو،خیار و امثال آنها) و “شجر” و انواع گیاهان ساقه دار مانند غلات و درختان میوه و غیر آن را شامل می شود.(مکارم شیرازی،1374، 23/103)
و سراینکه خداوند گیاهان بی ساق را مقدم آورده است شاید به این دلیل باشد که نباتات از قبیل گندم و جو و باقی حبوبات هم از حیث عدد زیادترند و هم از حیث فائده مهمتر و نیز احتیاج به آنها بیشتر است.( اصفهانی،1361، 12/9)
3-1-4-3-انواع سجده
در قرآن مجید درآیات مختلف سخن از “سجود” عمومی موجودات جهان و همچنین “تسبیح” و “حمد” و “صلاَه”(نماز) به میان آمده است و تاکید شده که این عبادات چهارگانه مخصوص انسانها نیست بلکه حتی موجودات ظاهرا بی جان نیز در آن شرکت دارند.
موجودات عالم دارای دو گونه سجده اند:
1.سجده تکوینی
2.سجده تشریعی
خضوع و تسلیم بی قید و شرط آنها در برابر اراده حق و قوانین آفرینش و نظام حاکم براین جهان همان سجود تکوینی آنها است که تمام ذرات موجودات را شامل می شود، حتی سلولهای مغز فرعونها و نمرودها و منکران لجوج،و تمام ذرات وجود آنها مشمول این سجود تکوینی هستند.
به گفته جمعی از محققان تمامی ذرات جهان دارای نوعی درک وشعورند و به موازات آن در عالم خود،حمد و تسبیح خدا می گویند،و سجود و صلات دارند،حال اگر این نوع درک و شعور را نپذیریم لااقل تسلیم و خضوع آنها در برابر همه نظامات هستی به هیچ وجه قابل انکار نیست.
“سجود تشریعی” همان نهایت خضوعی است که از صاحبان عقل و شعور و درک و معرفت در برابر پروردگار تحقق می یابد.(مکارم شیرازی،1374، 14/50)
تعبیر”یسجدان” (این دو سجده می کنند) اشاره به تسلیم بی قید و شرط آنها در برابر قوانین آفرینش و در مسیر منافع انسانهاست،مسیری که خدا برای آنها تعیین کرده و آن را بی کم و کاست می پیمایند.
و همچنین اشاره‌ای به اسرار توحیدی آنها نیز هست،زیرا در هر برگ و هر دانه گیاهی آیات عجیبی از قدرت و علم پروردگار وجود دارد. (همان، 23/103)
شاید خداوند سجده گیاهان را تذکری برای ما انسانها قرار داد تا بندگی خدا را به‌جا بیاوریم و صراط مستقیم را بهترطی کنیم و به هدف نهایی که سعادت ابدیست نائل شویم و این خود از مصادیق رحمت خداوند است.
3-1-5- رفع سماء و وضع میزان
«وَ السَّماء رَفَعَها وَ وَضَعَ المیزانَ»
یکی از نعم بزرگ الهی این است که کرات جوی از شمس و قمر و کواکب و طبقات آسمان ها را محیط و بالای سر اهل زمین مقرر فرمود تا آثار و فوائد آنها به اهل زمین برسد و استفاده کنند.(طیب،1378، 12/372)
در برخی از اخبار آمده که منظور از سماء پیامبر(ص) است که به جانب خودش بلندش نموده است و مقام رسالت و خاتمیت و افضلیت به او عنایت کرده و در آخرت مقام محمود و شفاعت اعطا فرموده است. (مجلسی،1403ق، 2/64 و حکیمی،1380، 2/669)
«وَ وَضَعَ المیزانَ»
میزان اقسام زیادی دارد:
1.دین مقدس اسلام خالی از افراط و تفریط و صراط مستقیم
2.قرآن ممیز بین حق و باطل
3.عدل در معاشرت نه ظلم و تعدی و نه ضعف و مستی
4.در باب معاملات نه زیاد بگیرید و نه کم بفروشید
5.عدل در صرف مال نه اسراف و نه تفریط
6.عدل در دین نه چیزی بر دین بی‌افزایید و بدعتی بگذارید و نه چیزی از دین را منکر شوید و کسر گذارید.
7.عدل در عبادت نه رهبانیت و نه ترک معاشرت و نه غرق در دنیا و غفلت از آخرت
8.عدل در حقوق نه حق کسی را پامال کنید و نه زائد از حقش انتقام کشید
9.عدل در علم و عارف نه سفسطه و وسوسه و شبهات سوفسطاییی و نه جهل و کوتاهی(طیب،1378، 12/372)
10.امیرالمؤمنین (عروسی الحویزی،1415ق، 4/568)
خلاصه در کلیه امور به میزان عدل رفتار شود حتی در خوراک و خواب و گفتار و کردار و… تمام آنها را خداوند میزان معینی نصب فرموده و وضع نموده است.
لذا می فرماید: «الّا تَطغَوا فِی المیزانِ»
یعنی هدف از قرار دادن میزان درعالم هستی این است که شما هم میزان را رعایت کنید و در آن طغیان نکنید.
اگر میزان و قانون از عالم بزرگ برچیده شود رو به فنا ونابودی می رود و اگر زندگی انسانها فاقد نظام و میزان باشد نابود خواهد شد.
خداوند در آیه شریفه قوانین حاکم بر عالم کبیر را با قوانین حاکم بر عالم صغیر(زندگی انسان) هماهنگ می شمرد و این حقیقت توحید است که اصول حاکم همه جا یکی است.(مکارم شیرازی،1374، 23/108)
خداوند بار دیگر روی مسأله عدالت و وزن تکیه کرده می فرماید:«وَ أَقِیمُوا الوَزنَ بِالقِسطِ وَ لا تُخسِرُوا المِیزانَ» (وزن را براساس عدالت برپا دارید و در میزان کم و کسر نگذارید)
در این آیات “میزان” سه بار تکرار شده است بدون اینکه از ضمیر استفاده شود و این نشان دهنده این است که میزان در این سه آیه به سه معنی متفاوت آمده است که استفاده از ضمیر جوابگوی آن نیست و تناسب آیات نیز چنین ایجاب می کنند،زیرا در مرحله اول سخن از میزان و معیار و قوانینی است که خداوند در سراسر عالم هستی قرار داده است.
در مرحله دوم سخن از عدم طغیان انسانها در تمام موازین زندگی فردی و اجتماعی است که طبعاً دایره محدودتری دارد.
و در مرحله سوم روی مسأله وزن به معنی خاص آن تکیه کرده و دستور می دهد که در سنجش و وزن اشیاء به هنگام معامله چیزی کم و کسر نگذارندو این مرحله محدودتر است.
به این ترتیب انسجام جالبی در آیات به صورت سلسله مراتب در مسأله میزان و سنجش به کار رفته است،که از دایره ای بزرگ به دوائر کوچکتر منتقل می شود.
اهمیت میزان به هر معنی در زندگی و حیات انسان چنان است که هرگاه همین مصداق محدود و کوچکش یعنی “ترازو” را یک روز از زندگی حذف کنیم برای مبادله اشیاء،گرفتار دردسرها و هرج و مرج ها و دعواها و نزاع ها خواهیم شد.
به همین مناسبت هرگاه مفاهیم گسترده تر آن حذف شود نابسامانی افزونتر و بی حساب است.(همان،23/109)
با این تفاسیر روشن می شود که اگر در بعضی از روایات “میزان” به وجود”امام”(ع) تفسیر شده به خاطر آن است که وجود مبارک امام معصوم وسیله ای است برای سنجش حق از باطل و معیاری است برای تشخیص حقایق و عامل موثری برای هدایت است.
نتیجه اینکه همۀ این آیات در مقام ذکر نعمتهای الهی است و روشن می شود که وجود”میزان” چه در کل جهان هستی و چه در جامعه انسانیت و روابط اجتماعی و چه درکارو کسب و تجارت همه از نعمتهای گرانبهای خداوند است.
3-1-6- خلقت زمین
«وَالأَرضَ وَضَعَها لِلأَنامِ»
کلمه “انام” به معنای”مردم” است ولی بعضی آن را به معنی “جن و انس” تفسیر کرده اند. (مصطفوی،1360، 1/164)
بعضی دیگر گفته اند که به معنی هر جنبنده ای است که روی زمین راه برود.(زمخشری،1407ق، 4/444)
البته بعضی از ارباب لغت و مفسران آن را به مطلق “خلق” نیز تفسیر کرده اند ولی قرائن موجود و خطابهای سوره که متوجه انس وجن است نشان می دهد که منظور از آن در اینجا همان انس وجن است.
قرآن در اینجا زمین را به عنوان یک موهبت الهی معرفی کرده و در آیات دیگر آن را به عنوان “مهاد”(گهواره) ذکر کرده که قرارگاه مطمئن و آرام و آماده ای برای انسانهاست که برای غالب مردم اهمیتش در حالت عادی درک نمی شود،اما هنگامی که یک زمین لرزه کوچک همه چیز را به هم می ریزد،و یا یک آتشفشان،شهری را زیر مواد مذاب و دود آتش دفن می کند،حقیقت روشن می شود که این زمین آرام چه نعمت و برکتی است.
تعبیر به “وضع” در مورد زمین در برابر “رفع” در مورد”آسمان” علاوه بر لطف خاصی که در این مقابله است اشاره پرمعنایی به تسلیم بودن زمین و منافع آن در مقابل انسان است.(مکارم شیرازی،1374، 23/110)
همانگونه که در آیه 15سوره ملک می فرماید:
«هُوَ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فی‏ مَناکِبِها وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ»
(او کسی است که زمین را رام و مسخر شما قرار داد،در جاده ها و طرق مختلف آن حرکت کنید،و از رزق الهی که در آفریده شده است استفاده کنید).
و به این ترتیب هشتمین نعمت بزرگ را در این سلسله مشخص می کند.
3-1-6-1- فواید زمین برای انسان
الف :خواص میوه‌ها:
«فِیهَا فاکِهَهٌ وَ النَّخلُ ذَاتُ الاَکمَام»
(درآن میوه‌ها و نخلهای پرشکوفه است.)
مراد از “فاکهه” هرگونه میوه است. (راغب اصفهانی،1412ق، 643)
بعضی از مفسرین در تفاسیر خود فاکهه را به معنی میوه های غیرخرما گرفته اند ولی ذکر نخل در این آیه به صورت جداگانه به جهت اهمیت آنست و الّا خرما نیز جز گروه فاکهه می باشد.(قرشی،1371، 10/474)
با پیشرفت دانش پزشکی و غذاشناسی اهمیت دارویی”خرما” نیز به ثبوت رسیده است.در خرما کلسیم وجود دارد که عامل اصلی استحکام استخوانهاست و نیز فسفر وجود دارد که از عناصر اصلی تشکیل دهنده مغز و مانع ضعف اعصاب و خستگی است،و قوه بینایی را می افزاید و نیز پتاسیم موجود است که فقدان آن را در بدن علت حقیقی زخم معده می دانند،وجود آن برای ماهیچه ها و بافتهای بدن بسیار پر ارزش است.
این سخن امروزه در میان غذاشناسان معروف است که خرما از سرطان جلوگیری می کند،زیرا آمارهایی که در این زمینه تهیه شده نشان می دهد در مناطقی که خرما بیشتر می خورند ابتلا به سرطان کمتر است و اعراب و صحرانشینان که در فقر غذایی به سر می برند بواسطه خوردن خرما هرگز مبتلا به سرطان نمی شوند،عامل این موضوع را وجود “منیزیم” می دانند.
قند فراوانی که در خرما وجود دارد از سالم ترین قندها است که حتی در بسیاری از موارد مبتلایان به بیماری قند نیز می توانند براحتی از آن استفاده کنند.
دانشمندان در خرما 13 ماده حیاتی و 5نوع ویتامین کشف کرده اند که آن را به صورت یک منبع غذایی غنی و بسیار پر ارزش درآورده است.(پاک نژاد ،1361؛ 7/60)
به همین دلیل در روایات اسلامی نیزروی این ماده غذایی تاکید فراوان دیده می شود،از حضرت علی(ع) نقل شده که فرموده است:
«کل،التمرفان فیه شفاء من الا دواء» (ابن بابویه،1415،546)
(خرما بخورید که شفای بیماریهاست.)
ونیز روایت شده که بسیاری از اوقات غذای علی(ع) را نان و خرما تشکیل می داد.
و در روایت دیگر آمده” خانه ای که در آن خرما نیست اهل آن خانه در واقع گرسنه اند”(قمی،بی تا، 1/125)
خداوند در سوره مریم غذای او را هنگام تولد نوزاد رطب قرار داد، به همین دلیل مفسران چنین استفاده کرده اند که یکی از بهترین غذاها برای زنان بعد از وضع حمل،رطب(خرمای تازه) می باشد.( مکارم شیرازی،1374، 13/46)
حتی از پاره ای از روایات استفاده می شود که بهترین غذای زن باردار و داروی او رطب است.
«ما تاکل الحامل من شی ءِ و لا تنداوی به افضل من الرطب» (عروسی حویزی،1415ق، 3/230)
“اکمام” جمع “کم” (بر وزن جن) به معنی غلافی است که روی میوه را می پوشاند و “کم” (بر وزن قم) به معنی آستینی است که دست را می پوشاند و “کمه” (بر وزن قبه) به معنی عرقچین است که برسر می گذارند. (راغب اصفهانی، 1412ق، 726)
فخر رازی در تفسیر خود “اکمام” را به پوسته ای تفسیر می کند که میوه در آن قرار دارد.(فخر رازی،1425ق، 29/345) و (مراغی،بی تا، 27/108)
بعضی از مفسرین نیز آن را به عنوان وعاء الثمره(ظرف میوه) تفسیر کرده اند.
ظاهر این است که همه این تفسیرها به یک معنی باز می گردد،از آنجا که یکی از ظریفترین و دقیقترین مسائل در جهان موجودات زنده مسأله بارور شدن در رحم و تولد آنها است قرآن مخصوصاً روی آن تکیه کرده است،چه در عالم جانداران و چه در گیاهان.
فقط خداوند می داند که کدامین نطفه در کدامین رحم و در چه زمانی منعقد می شود،و کی متولد میگردد،کدام میوه بارور می گردد و کی غلاف و پوسته خود را می شکافد و سر بیرون می زند. (مکارم شیرازی،1374، 20/316)
انتخاب این توصیف در مورد میوه درخت نخل که در آغاز در غلافی پنهان است و سپس غلاف را می شکافد و خوشه نخل به طرز جالبی بیرون می ریزد،ممکن است به خاطر زیبایی خیره کننده آن باشد، و یا به خاطر منافعی که در همان غلاف نهفته است و دارای عصاره اسانس مخصوص است که هم جنبه غذایی دارد و هم دارویی و از همه گذشته این غلاف همچون رحم مادر، فرزندان نخل را تا مدتی در خود پرورش می دهد و از آفات حفظ می کند و هنگامی که توانستند راه خود را در برابرهوا و نور آفتاب ادامه دهند غلاف جدا می شود و کنار می رود.
ازهمه گذشته وضع خاص میوه این درخت که نخست در غلاف است و بعد به صورت خوشه ای بیرون می آید چیدن آن را سهل و آسان می سازد،و اگر بنا بود درخت نخل باآن طول قامت میوه های پراکنده فی المثل همچون درخت سیب داشت چیدنش بسیار مشکل بود.(همان، 23/112)
ب:آفرینش حبوبات،گلها و گیاهان معطر
«وَالحَبُّ ذُوالعَصفِ وَ الرَّیحَانُ»
(و در زمین دانه هایی است همراه با ساقه و برگهایی که به صورت کاه درمی آید و همچنین گیاهان خوشبو و معطر)
“حب” به معنی دانه از جمله گندم،جو،برنج،ارزن و… است و عصف کاهی است که دانه را از آن جدا می کنند و غذایی برای چهارپایان است.( حسینی شاه عبدالعظیمی،1363، 12/405)
“ریحان” به معنای همه گیاهان معطر(چون نعناء و مرزه و ریحان فارسی و آویشن و پونه و امثال آنهاست). (طباطبایی،1417ق، 19/98)
نزد اکثر مفسران ریحان به معنی روزی انسانهاست ولی در این آیه مناسب همان معنای اولی است. (کاشانی،1336، 9/115)
نتیجه اینکه خداوند در زمین برای بندگانش نعمتهایی قرار داده که بعضی از آنها خوردنی است و بعضی بو کردنی که تمام جسم و جان را معطر می کند و روح را آرامش و نشاط می بخشد وبدین گونه نعمتهایش را بر انسان تمام کرده و این نهایت مهر و لطف‌ و رحمت خداوند می‌باشد که شامل حال بندگان شده است.
« فَبِاَیُّ ِ ءالاء رَبِکُما تُکَذِّبان» (پس کدامین نعمتهای پروردگار را تکذیب می کنید؟)
مخاطب در آیه جن و انس است.کلمه “آلاء” جمع الی(بر وزن شنی) به معنای نعمت است و خطاب در آیه متوجه عموم جن و انس می باشد زیرا در آیات بعد که می فرماید:«سَنَفرُغُ لَکُّم أَیُّهَ الثَّقَلانِ»و «یا مَعشَرَ الجِنِّ وَ الإنسِ» و «یُرسَلُ عَلَیکُما شَواظٌ…» صریحاًخطاب را متوجه انس و جن کرده است. (طباطبایی،1417ق، 19/99)
بعضی از مفسرین گفته اند: خطاب در آیه متوجه مرد و زن از بنی آدم است.و یا بعضی دیگر گفته اند: خطاب در«رَبِکُما» در حقیقت دو خطاب به یک طایفه است،و دو بار انسان را خطاب کرده “ربّک ربّک” یعنی ای انسان به کدام از نعمت های پروردگارت،پروردگارت تکذیب می کنی و این تفاسیر صحیح نمی باشد. (آلوسی،1415ق، 14/104)
این آیه شریفه در این سوره 31بار به صورت استفهام تقریری تکرار شده و جن و انس را در مقام اقرار قرار داده است تا در برابر نعمتهای گرانبها و پرارزش که سراسر زندگی آنها را در برگرفته و هریک نشانه روشنی از قدرت و لطف و مهر پروردگار است بیندیشند و بی آنکه نیاز به تعلیم دیگری باشد از عقل خود این سؤال را بپرسند که “آیا هیچیک از نعمتهای الهی قابل انکار است”؟ (حسینی،1363، 12/406)
از امام صادق(ع) در تفسیر این آیه روایت شده که فرمودند: خداوند«فَبِاَیُّ ِ ءالاء رَبِکُما تُکَذِّبان» را تکرار کرد تا نزد اقرارکنندگان تقریر و نزد تکذیب کنندگان توبیخ و سرزنش باشد.
لذا از نبی اکرم(ص) روایت شده:آنگاه که این سوره بر مردم خوانده شد و ساکت شدند و چیزی نگفتند فرمود: جواب جنّ بهتر از شماست،چون وقتی این آیه را بر آنان خواندم گفتند:پروردگارا ما هیچ یک از نعمتهای پروردگارمان را تکذیب نمی کنیم. (گنابادی،1408ق،4/132)
به همین دلیل در روایات تاکید شده که مؤمنان بعد از ذکر این آیه،جمله “لا بشی ء من آلائک ربِّ اُکَذّب”،(پروردگارا ما هیچ یک از نعمتهای تو را تکذیب نمی کنیم) را تکرار کنند. (مکارم شیرازی،1374، 23/113)
3-1-7- مراحل خلقت انسان
«خَلَقَ الإنسانِ مِن صَلصلٍ کَالفَخَّارِ»
(انسان را از گل خشکیده ای سفال مانند،آفریده)
“صلصال” به معنی گل خشکیده ای است که صدا می دهد،زیرا صلصل در اصل صدا کردن است. (قرشی،1371، 4/146)
و مراد از”انسان” در اینجا نوع آدمی است و منظور از”خلقت انسان” از صلصالی چون سفال، این است که خلقت بشر بالاخره منتهی به چنین چیزی می شود.(طباطبایی،1417ق، 19/99)
به عقیده اکثر مفسرین، مراد ازانسان،شخص آدم(ع) است.(آلوسی،1415ق،14/104)و(ابوالفتوح رازی،
1408ق،18/252)
ولی به قرینه اینکه کلمۀ “انسان” اسم جنس است نه اسم شخص،منظور از انسان،نوع انسان است به اعتبار اینکه خلقت اولی انسان به گل خشکیده ای ختم می شود نه اینکه مقصود انسان معینی باشد.
“فخّار” از ماده “فخر” گرفته شده و به معنی کسی است که بسیار فخر کند و از آنجا که اینگونه اشخاص آدمهایی تو خالی و پر سرو صدا هستند این کلمه به کوزه و هرگونه “سفال” به خاطر سروصدای زیادی که دارد اطلاق شده است.( راغب اصفهانی،1412ق، 627)
خداوند در این آیه و آیات مختلف قرآن مراحل آفرینش انسان را ذکر کرده که انسان در آغاز خاک بوده «خَلَقنَکُم مِن تُرَابٍ» (حج/5)،سپس با آب آمیخته شده و به صورت گل درآمده:«خَلَقَکُم مِّن طِینٍ»(انعام/2)و بعد به صورت “گل بدبو”(لجن) درآمد «مِن حَمَاءٍ مَسْنُونٍ»(حجر/28)،سپس حالت چسبندگی پیدا کرد«مِنْ طِینٍ لازِبٍ»(صافات/11) و بعد به صورت “خشکیده” درآمد و حالت “صلصال کالفخار” به خود گرفت.
در حقیقت این تعبیرات بیانگر یک واقعیت است که با مسائل تربیتی انسان پیوند مهمی دارد و آن اینکه ماده اولیه انسان بسیار بی ارزش و بی مقدار و از حقیرترین مواد روی زمین بوده،اما خداوند بزرگ از چنین ماده بی ارزش چنان مخلوق پرارزشی ساخت که گل سرسبد جهان آفرینش شد.
وهمچنین اشاره‌ای است به اینکه ارزش واقعی انسان را همان “روح الهی” و نفخه ربانی که در آیات دیگر قرآن(مانند آیه 25 سوره حجر) آمده تشکیل می دهد،تا باشناخت این حقیقت راه تکامل خود را به خوبی دریابد و بداند که از کدامین مسیر باید برود تا ارزش واقعی خویشتن را در عالم هستی بازیابد. (مکارم شیرازی،1374، 23/119)
بیان مراحل خلقت انسان تذکری است برای ما انسانها تا از این راه به گوشه‌ای از عظمت آفریدگارمان پی ببریم و به نعمت‌هایی که خدا به ما ارزانی داشته توجه کنیم و شکر او را به جا آوریم.
3-1-8- خلقت جن
«وَ خَلَقَ الجَآنَّ مِن مّارِجٍ مِّن نَّارٍ»
(و جن را ازشعله های مختلط و متحرک آتش آفرید.)
“مارج” به معنای زباله خالص و بدون دود آتش است. (طباطبایی،1417ق، 19/99)
در قاموس آمده:”مَرَجَ” به معنای آمیختن است.(قرشی،1371، 6/247)
منظور از اختلاط،شعله مختلف آتش است،زیرا هنگامی که آتش شعله ور می شود گاه به رنگ سرخ،گاه به رنگ زرد،گاه به رنگ آبی،و گاه به رنگ سفید درمی آید.(کاشانی،1336، 9/116)
اساس آفرینش نعمتی است که باید جنّیان سپاسگزار آن باشند که خدا به آنان چنان قوتی بخشید که یکی از آنان تخت بزرگی همچون تخت بلقیس،ملکه سبا را از یمن به فلسطین در مدت زمان کوتاهی انتقال داد که حتی زمانش از زمین بلندشدن سلیمان(ع) از جایگاه خودش کوتاهتر بود!پس هنگامی که هریک از جنّیان به اصل خود نظر افکنند به نعمتهایی که خداوند به آنها ارزانی داشته متوجه آن خواهند شد که هر شرف و بزرگواری که دارند از فضل خداوند متعال است،پس چگونه می توانند آیات او را تکذیب کنند؟
خداوند هرکدام از انس وجن را از ماده ای آفریده که با خواسته ها و نقش هریک از ایشان در زندگی تناسب دارد،بنابراین انسان را از گلی سست و بدبو آفرید،ولی به او عقل و علم بخشید و استحکام عنایت کرد تا آن حد که می تواند جن را مسخّر خود سازدو جن را از آتش آفرید و در بعضی از امور به او قوت بخشید ولی این اختلاف در آفرینش به معنی تمایز عنصری به عنصر دیگر نیست،بدین سبب ارزش به عمل صالح بستگی دارد،خواه از صلصال صادر شده باشد،یا از آمیخته ای از آتش و این بدین معنا نمی باشد که یکی رب و پروردگار است که باید توسط دیگری که مربوب و پرورده است پرستش شود،بلکه آنان دو آفریده اند و خدای یگانه ای به نام الله دارند. (مدرسی،1419ق، 14/299)
خداوند با بیان مراحل خلقت جن وانس این دو را مورد خطاب قرار داده است تا تفکری درباره خلقتشان داشته باشندکه از چه ماده و عنصر ضعیفی آفریده شده‌اند.اختلاف در آفرینش آنها برتری یکی بر دیگری نیست بلکه ارزش هر یک به عمل صالح آنها بستگی دارد و این تذکر و یادآوری جلوه‌ای از رحمت حق است تا هریک به ارزش واقعی خود پی ببرنند و راه تکامل خود را بهتر طی نمایند و این همه نعمت را که خداوند دراختیار هر یک قرار داده را انکار نکنند.
3-1-8-1- مشخصات جن در قرآن
مشخصات زیادی درباره جن در قرآن ذکر شده است از جمله اینکه:
1.موجودی است که از شعله آتش آفریده شده برخلاف انسان که از خاک آفریده شده است.
«وَ خَلَقَ الجَانَّ مِن مارِجٍ مِن نارٍ» (رحمن/15)
2.دارای علم و ادراک و تشخیص حق از باطل و قدرت و استدلال است.(آیات مختلف سوره جن)
3.دارای تکلیف و مسئولیت است.(آیات سوره جن و الرحمن)
4. گروهی از آنان مؤمن صالح و گروهی کافرند«وَ أَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَ مِنَّا دُونَ ذلِکَ» (جن/11)
5 .آنها دارای حشر و نشر و معادند «وَ أَمَّا الْقاسِطُونَ فَکانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً» (جن/6)
6.آنها قدرت نفوذ در آسمانها و خبرگیری و استراق سمع داشتند و بعداً ممنوع شدند.
«وَ أَنَّا کُنَّا نَقْعُدُ مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ یَسْتَمِعِ الْآنَ یَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً» (جن/9)
7.آنها با انسانها ارتباط برقرار می کردند و با آگاهی محدود که نسبت به بعضی از اسرار نهانی داشتند به اغوای انسانها می پرداختند.
«وَ أَنَّهُ کانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزادُوهُمْ رَهَقاً» (جن/6)
8.در میان آنها افرادی یافت می شوند که از قدرت زیادی برخوردارند، همانگونه که در میان انسانها چنین است.
«قالَ عِفْریتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِکَ وَ إِنِّی عَلَیْهِ لَقَوِیٌّ أَمینٌ» (نمل/39)
(یکی از گردنکشان جن به سلیمان گفت من تخت ملکه سبا را پیش از آنکه از جای برخیزی از سرزمین او به اینجا می آورم)
9.آنها قدرت بر انجام بعضی کارهای مورد نیاز انسان را دارند
«وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ…یَعْمَلُونَ لَهُ ما یَشاءُ مِنْ مَحاریبَ وَ تَماثیلَ وَ جِفانٍ کَالْجَوابِ» (سبا/13-12)
(گروهی از جن پیش روی سلیمان به اذن پروردگار کار می کردند و برای معبدها،تمثالها و ظروف بزرگ، غذا تهیه می کردند).
10.خلقت آنها در روی زمین قبل از خلقت انسانها بوده است «وَ الْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ» (حجر/27)
از آیات قرآن به خوبی استفاده می شود که برخلاف آنچه در افواه مردم مشهور است و آنها را”از ما بهتران” می دانند،انسان نوعی است برتر از آنها،به دلیل اینکه تمام پیامبران الهی از انسانهای برگزیده شدند و آنها به پیامبر اسلام که از نوع بشر بود ایمان آوردند و از او تبعیت کردند و اصولا واجب شدن سجده در برابر آدم بر شیطان که بنابر تصریح قرآن،آن روز از (بزرگان)طایفه جن بود (کهف/50) دلیل بر فضیلت نوع انسان بر جن می باشد.
اینها مطالبی است که از قرآن مجید درباره این موجود ناپیدا استفاده می شود که خالی از هرگونه مسائل غیر علمی است،ولی مردم عوام و ناآگاه خرافات زیادی درباره این موجود ساخته اند که با عقل و منطق جور نمی آید،و به همین جهت یک چهره خرافی و غیرمنطقی به این موجود داده که وقتی کلمه جن گفته می شود مشتی خرافات نیز با آن تداعی می شود از جمله اینکه آنها را با اشکال غریب و عجیب و وحشتناک و موجوداتی دم دار و سم دار،موذی و پرآزار،کینه توز و بدرفتار که ممکن است از ریختن یک ظرف آب داغ در یک نقطه خالی، خانه هایی رابه آتش کشند و موهوماتی از این قبیل.
در حالی که اگر موضوع وجود جن از این خرافات پیراسته شود، اصل مطلب کاملا قابل قبول است که هیچ دلیل بر انحصار موجودات زنده به آنچه ما می بینیم،نداریم،بلکه علماء و دانشمندان علوم طبیعی می گویند: موجوداتی را که انسان با حواس خود می تواند درک کند،در برابر موجوداتی که با حواس قابل درک نیستند ناچیز است.
و نیز دانشمندان می گویند: چشم ما رنگهای محدود را می بیند، و گوش ما امواج صوتی محدودی را می شنود، رنگها و صداهایی که با چشم و گوش ما قابل درک نیست بسیار بیش از آن است که قابل درک است.
با وجود این حقایق،جای تعجب نیست که انواع موجودات زنده ای در این عالم وجود داشته باشند که انسانها نمی توانند با حواس خود آنها را درک کنند.(مکارم شیرازی،1374، 25/156)
نتیجه اینکه از یک سو قرآن کلام ناطق صادق،خبر از وجود جن با ویژگیهایی که در بالا ذکر شد داده است و از سوی دیگر هیچ دلیل عقلی بر نفی آن وجود ندارد،بنابراین باید آن را پذیرفت و از توجیهات غلط و ناروا برحذر بود همانگونه که از خرافات عوام در این قسمت باید اجتناب کرد.
این نکته نیز قابل توجه است که جن گاهی بر یک مفهوم وسیعتر اطلاق می شود که انواع موجودات ناپیدا را شامل می شود اعم از آنها که دارای عقل و درکند و آنها که عقل و درک ندارند و حتی گروهی از حیواناتی که با چشم دیده می شوند و معمولا در لانه ها پنهانند،نیز در این معنی وسیع وارد است.
روایتی در این باره از پیامبر(ص) نقل شده است که فرمود:
«خلق الله الجن خمسه اصناف: صنف کالریح فی الهواء، و صنف حیّات و صنف عقارب،و صنف حشرات الارض،و صنف کبنی آدم علیهم الحساب و العقاب» (قمی،1414ق، 1/186)
(خداوند جن را پنج صنف آفریده است:صنفی مانند باد درهوا(ناپیدا هستند) و صنفی به صورت مارها و صنفی به صورت عقربها و صنفی به صورت حشرات زمین اند و صنفی از آنها مانند انسانند که بر آنها حساب و عقاب است)
با توجه به این روایت و مفهوم گسترده آن،بسیاری از مشکلاتی که در روایات و داستانها در مورد جن گفته شده است،حل خواهد شد.مثلا در بعضی از روایات از امیرالمؤمنان(ع) می خوانیم که فرمود:
«لا تشرب الماء من ثلمه الاناء و لا من عروته فان الشیطان یقعد علی العروه و الثلمه» (کلینی،1407ق، 6/385)
(از قسمت شکسته ظرف و طرف دستگیره آب نخورید زیرا شیطان روی دستگیره و قسمت شکسته می نشیند).
با توجه به اینکه شیطان از جن است و با توجه به اینکه جای شکسته ظرف و همچنین دسته آن محل اجتماع انواع میکرب هاست، بعید به نظر نمی رسد که جن و شیطان به مفهوم عام اینگونه موجودات را نیز شامل شود هرچند معنی خاصی دارد که به معنای موجودی است که دارای فهم و شعور و مسئولیت و تکلیف است و روایات در این زمینه فراوان است.(مکارم شیرازی،1374، 25/157)
3-1-9- مشرقین و مغربین
«رَبُّ المَشرِقَینِ وَ رَبُّ المَغرِبَینِ» (پروردگار دو مشرق وپروردگار دو مغرب)
منظور از دو مشرق،مشرق تابستان و مشرق زمستان است،که به خاطر دو جا بودن آن دو چهار فصل پدید می آید،و ارزاق روزی خواران انتظام می پذیرد.(طباطبایی،1417ق، 19/99)
طبرسی در مجمع البیان گفته است مراد از دو مشرق،مشرق خورشید و ماه است و مراد از دو مغرب هم دو مغرب آن است.(طبرسی،1372، 9/304)
با توجه به حدیثی از امیرالمومنین که در تفسیر این آیه فرمودند معنی اول مناسبتر به نظر می رسد.
«ان مشرق الشتاء علی حده،و مشرق الصیف علی حده،اما تعرف ذلا من قرب الشمس و بعدها»
(مشرق(آغاز) زمستان جداگانه است،و مشرق(آغاز) تابستان جداگانه است آیا نمی بینی که خورشید در این دو فصل نزدیک و دور می شود(اشاره به بالا آمدن خورشید درآسمان در فصل تابستان و پایین رفتن در فصل زمستان است)).( عروسی حویزی،1415ق، 5/190)
این آیه کریمه در حقیقت توجه ما را به حرکت انتقالی زمین برگرد خورشید جلب می کند که هرسال یک دور آن به پایان می رسد و سبب پیدایش چهار فصل سال می شود و در ضمن آن ، روزانه محل برآمدن صبحگاهی خورشید از افق(مشرق)و فرو رفتن شامگاهی آن در افق(مغرب) تغییر می پذیرد تا باردیگر در اول سال بعد به همان نخستین منزل برسد و از آنجا طلوع کند.و در مقابل طلوع چنین کیفیتی عیناً برای فرو رفتن خورشید در مغرب پس از پایان روز پیش می آید.و آیه همچنین حرکت وضعی زمین را برگرد خودش به یاد ما می آورد که هر روز یک بار انجام می شود و نیز از شب و روز سخن می گوید که نتیجه ای از این گردش است که آن نیز مسیر انسان را کامل می کند و در خدمت مصالح و خواسته های او در زندگی است و از جمله خواب و آسایش او در شب و فعالیت و کوشش او در روز،با توجه به علم امروز زمین به دو نیمکره تقسیم شده که اگر نیمه اول با طلوع آفتاب مقابل باشد،در نیمه دیگرش آفتاب غروب کرده است و عکس این نیز درست می باشد وبنابراین دو مشرق و مغرب وجود دارد که پیاپی برای کره زمین به وجود می آیند.
نتیجه اینکه این دو حرکت نعمت است و نام الرحمن را برای انسان منعکس می سازد،در آن هنگام که انسان به رحمانیت پروردگار خویش معرفت داشته باشد و اینکه خداوند متعال هستی را به مصلحت مسخر ساخته است،خوشبین وفعال به زندگی می پردازد و اطمینان دارد که تلاش او بی حاصل نخواهد ماند و از این خاستگاه به تفکر می پردازد که آفرینش او برای آن است که رحمت و بخشندگی داشته باشد نه اینکه مایه عذاب شود و از سوی دیگر به زودی با زندگی پیرامون خویش یک همزیستی مثبت پیدا می کند،برکوشش از آن روی اعتماد می‌کند که از آنچه خداوند سبحان برای او آفریده است به حد اعلی بهره گیرد و این هنگامی تحقق پیدا می کند که همه چیز از نعمتها و آلاء پروردگارش را برای خود بداند و اما اگر این راتکذیب کند، سعی او بی حاصل می ماند و اراده او سست می شود و نفس او از امکان تسخیر زندگی مأیوس می ماند،چه بسیار آدمی که برسیاره زمین زیسته، بی آنکه درصدد آشناشدن با حرکت ظاهری خورشید و استفاده از آن در زندگی خود برآید و به تحقق بخشیدن به هدفهای شخصی و تمدنی خویش بپردازد بدان سبب که از رابطه خود با آن بی خبر مانده است،یا براین اعتقاد بوده است که به سبب دوری خورشید تسخیر آن غیرممکن است و یا به خاطر او آفریده نشده است؟!و اکنون علم نوین برای ما تاکید می کند که آن یک نعمت بزرگ الهی است و به سود انسان آفریده شده و با الهام از این نکته جنبش آن بر محاسبات زمانی انعکاس می یابد و دانشمندان پیوسته به تحقیقات گوناگونی اشتغال دارند که منظور از آنها تسخیر خورشید تا آخرین درجه ممکن و قرار دادن آن در خدمت هدفها و خواسته های انسان متمدن است.(مدرسی،1419ق، 14/299)
3-1-10- دریا کانون نعمت‌های الهی
«مَرَّجَ البَحرَینِ یَلتَقِیَانِ» (دو دریا را پیش راند تا به هم رسیدند)
«بَینَهُما بَرزَخٌ لا یَبغِیانِ» (اما در میان آن دو برزخی است که یکی بر دیگری غلبه نمی کند!)
این آیات در شرح نعمتهای پروردگار، سخن از دریاها به میان می آورد، اما نه همه دریاها بلکه کیفیت خاصی در پاره ای از دریاها که هم پدیده ای است عجیب و نشانه ای است از قدرت بی پایان حق و هم وسیله ای است برای پدید آمدن بعضی از متاع های مورد استفاده انسانها.
ماده “مَرَجَ” بر وزن “فلج” به معنی مخلوط کردن است و یا فرستادن و رها نمودن است و در اینجا به معنی فرستادن و در کنار هم قرار دادن می باشد.(قرشی،1371، 6/248)
منظور از این دو دریا به گواهی آیه 53 سوره “فرقان” دو دریای آب “شیرین” و “شور” است آنجا که می فرماید:
«وَ هُوَ الَّذِی مَرَجَ البَحرَینِ هذَا عَذبٌ فُراتٌ وَ هذَا مِلحٌ اُجاجٌ وَ جَعَلَ بَینَهُمَا بَرزَخًا وَ حِجرًا مَحجُورًا»
(او کسی است که دو دریا را درکنار هم قرار داده یکی گوارا و شیرین است و دیگری شور و تلخ و در میان آنها برزخی قرار داد تا با هم مخلوط نشوند.)
قابل قبول ترین تفسیری که دربارۀ این دو آیه کرده اند این است که: مراد از دو دریا دو دریای معین نیست،بلکه دو نوع دریا است یکی شور که قریب سه چهارم کره زمین را در خود فرو برده که بیشتر اقیانوسها و دریاها را تشکیل می دهد و یکی هم دریاهای شیرین است که خدای تعالی آنها را در زمین ذخیره کرده و به صورت چشمه ها از زمین می جوشد و نهرهای بزرگ را تشکیل می دهد و مجدداً به دریاها می ریزد. این دو جور دریا یعنی دریاهای روی زمین و دریاهای داخل زمین همواره به هم اتصال دارند،هم در زیرزمین و هم در روی زمین و در عین اینکه “یلتقیان-برخورد و اتصال دارند” نه این شوری آن را از بین می برد و نه آن شیرینی این را، چون بین آن دو حاجز و مانعی است که نمی گذارد در وضع یکدیگر تغییری بدهند و آن مانع، خود مخازن زمین و رگه های آن است که نه می گذارد دریای شور به دریای شیرین تجاوز نموده و آن را مثل خود شور کند و در نتیجه زندگی جانداران را تهدید نماید و نه دریای شیرین به دریای شور تجاوز نموده است. و نیز به طور دائم دریاهای شور،دریاهای شیرین را از این راه کمک می کند که آب خود را به ابرها داده،و ابرها آن را بر زمین می بارد و زمین باران را در خود فرو برده مخازن خود را پر می کند و همین مخازن هم دریاهای شور را کمک نموده همانطور که گفتیم از زمین می جوشد و به صورت نهرهای کوچک و بزرگ به دریا می ریزد.(طباطبایی،1417ق، 19/100)
پس معنای این دو آیه این است که خدای تعالی دو دریای شیرین و گوارا و شور و تلخ را مخلوط کرده،در عین اینکه تلاقی آن دو دائمی است،به وسیله مانعی که بین آن دو قرار داده نمی گذارد که یکدیگر را در خود مستهلک کنند و این صفت گوارایی آن را از بین ببرد و آن صفت شوری این را و در نتیجه نظام زندگی جانداران و بقای آن را تهدید کنند.
3-1-10-1: مروارید و مرجان
«یَخرُجُ مِنهُمَا اللُّؤلُؤُ وَ المَرجَانُ»
خداوند تنها نیازمندیهای ضروری ما را در دریاها قرار نداده،بلکه چیزهای کمالی و تجملی نیز در آن پدید آورده است.
لؤلؤ و مرجان دو وسیله جالب زینتی است و در طب و معالجه بیماری‌ها نیز مورد استفاده قرار می گیرد،ضمناً مال التجاره و کالای خوبی است که از آن عوائد زیادی به دست می آید و روی این جهات به عنوان دو نعمت در آیات فوق به آن اشاره شده است.
اما “لؤلؤ” که در فارسی آن را “مروارید” می گویند دانه شفاف و قیمتی است که در درون صدف در اعماق دریاها پرورش می یابد و هر قدر درشت تر باشد گرانبهاتر است و در طب موارد استعمال گسترده ای دارد،اطبای پیشین داروهایی از آن برای تقویت قلب و اعصاب و برطرف کردن انواع خفقان و حالت ترس و وحشت و تقویت کبد و رفع بدبویی دهان و سنگهای کلیه و مثانه و یرقان تهیه می کردند،حتی در بیماریهای چشم نیز از آن استفاده می نمودند. (تنکابنی،1080ق،123) و ( دهخدا،1339،184)
“مرجان” بعضی آن را به معنی لؤلؤهای کوچک تفسیر کرده اند ولی حقیقت چیز دیگر است،مرجان موجود زنده ای است شبیه شاخه کوچک درخت که در اعماق دریاها می روید و تا مدتها دانشمندان آن رانوعی “گیاه” می پنداشتند،ولی بعدا روشن شد که نوعی حیوان است،هرچند به صخره های کف دریا می چسبد و گاه منطقه وسیعی را می پوشاند و تدریجا افزوده می شود وجزائری تشکیل می دهد که به “جزائر مرجانی” معروف است.
مرجان معمولاً در آبهای ساکن نشو ونما می کند و صیادان آن را از سواحل “دریای احمر” و “مدیترانه” و بعضی نقاط دیگر صید می کنند.
بهترین نوع مرجان زینتی “مرجان سرخ رنگ” است و هرقدر سرخ تر باشد قیمتی تر است و تشبیهات شعرا در اشعارشان نیز برهمین اساس است و بدترین نوع مرجان،”مرجان سفید” است که به طور فراوان یافت می شود و در میان این دو “مرجان سیاه” قرار دارد.
مرجان نیز علاوه بر جنبه زینتی استعمال طبی دارد و خواص زیادی برای آن ذکر کرده اند،از جمله از آن داروهایی می سازند که برای تقویت قلب،دفع سم افعی،تقویت اعصاب،معالجه اسهال و خونریزی‌های رحم،بهره گیری می کنند،و گفته اند برای بیماریهای صرع نیز مفید است. ( وجدی،1339،183)
روایت است که مراد از دو دریا و بحر حضرت علی(ع) بحر ولایت و حضرت فاطمه(س) بحر عصمت و نبوت است و میان آنها فاصله و واسطه ای چون محمد(ص) است و از آن دو دریا حسن و حسین(ع) بیرون می آید که عجیب نیست که آن دو بزرگوار دو دریا بوده باشند برای وسعت فضل و مقامشان و زیادی خیر ایشان و دریا را برای وسعتش بحر گویند.به همین دلیل پیامبر(ص) به اسبی که سوار شده و آن را به حرکت و رفتن درآورده بود فرمود سپاس می گویم خدای را که آن را دریایی یافتم یعنی آن را صاحب معانی بسیار و صفات پسندیده دیدم. (فرات کوفی،1410ق، 659)
3-1-10-2- کشتی وسیله حمل ونقل
خداوند درادامه این بخش از نعمتها کشتی‌ها را که در حقیقت بزرگترین و مهم‌ترین وسیله حمل و نقل بشر در گذشته بوده است به عنوان یکی دیگر از مصادیق رحمت مطرح کرده است:
«وَ لَهُ الجَوَارِ المُنشَأتُ فِی البَحرِ کَالأَعلَامِ»
(و او راست کشتی‌هایی همانند کوه که در دریا می روند)
کلمه “جواری” جمع جاریه است،که به معنای کشتی است (راغب اصفهانی،1412ق، 194)
وکلمه منشأت اسم مفعول از ماده انشاء است و انشاء هر چیز به معنای احداث و ایجاد و تربیت آن است.(طریحی،1375، 1/416) و کلمه “اعلام” جمع “علم” به فتحه عین و لام است که به معنای کوه است. (قرشی،1371، 5/34)
با وجود اینکه کشتی ها را انسان ها می سازند خداوند آنها را ملک خود دانسته و آن بدین جهت است که تمامی سبب هایی که در ساختن کشتی دخالت دارند،از چوب و آهن و سایر اجزایی که کشتی از آن ترکیب می یابد و انسانی که این اجزاء را ترکیب می کند و صورت کشتی به آن می دهد و نیز شعور این انسان و فکر و اراده اش همه مخلوق خدا و مملوک اوست،قهرا نتیجه عمل انسان هم که یا کشتی است و یا چیز دیگر ملک خدای تعالی است.
پس منعم حقیقی کشتی ها به انسان،خداست،چون خدای تعالی به انسانها الهام کرد که چگونه کشتی بسازند و اینکه چه منابع و آثاری بر این وضع هست،و نیز راه استفاده از منافع بسیار آن را او الهام فرموده است. (طباطبایی،1417ق، 19/101)
3-1-11- فنا و بقا
«کُلَّ مَن عَلَیها فَانٍ» (تمام کسانی که بر روی زمین زندگی می کنند فانی شوند)
خداوند در این آیات مسأله فنا را در زمره نعمت های خود قرار داده است و آن ممکن است از این نظر باشد که این فنا به معنی فنای مطلق نیست،بلکه دریچه ای است به عالم بقاء و این دنیا و گذرگاهی است که شرط وصول به سرای جاویدان عبور از آن است.
دنیا با تمام نعمتهایش زندانی است برای مؤمن و خروج از این دنیا آزاد شدن از این زندان تنگ و تاریک است.
--------------------------------------------------- نکته مهم : هنگام انتقال متون از فایل ورد به داخل سایت بعضی از فرمول ها و اشکال (تصاویر) درج نمی شود یا به هم ریخته می شود یا به صورت کد نمایش داده می شود ولی در سایت می توانید فایل اصلی را با فرمت ورد به صورت کاملا خوانا خریداری کنید: سایت مرجع پایان نامه ها (خرید و دانلود با امکان دانلود رایگان نمونه ها) : elmyar.net --------------------------------------------------- و یا از این نظر که ذکر نعمتهای فراوان گذشته ممکن است باعث غفلت و غرق شدن گروهی در زندگی دنیا و انواع خوردنیها و نوشیدنی ها و لؤلؤ و مرجان و مرکبهای راهوارش گردد، لذا یادآوری می کند که این دنیا جای بقا نیست مبادا دلبستگی به اینها پیدا کنید و از آنها در مسیر پروردگار بهره نگیرید که این تذکر خود نعمتی بزرگ است. (مکارم شیرازی،1374، 23/135)
ضمیر در”علیها” (کسانی که بر زمین هستند) انس و جن می باشند،هرچند بعضی از مفسران احتمال داده اند که حیوانات و جنبندگان و موجودات دیگر را نیز شامل می شود ولی ظاهر تعبیر “من” که معمولا برای صاحبان عقل می آید همان معنی اول است. (حسینی همدانی،1404ق، 16/87)
«وَ یَبقَی وَجهُ رَبَّکَ ذُوالجَلالِ وَ الإکرَامِ»
(و ذات با شکوه و ارجمند پروردگارت باقی خواهند ماند.)
وجه به معنی صورت است که به هنگام مقابله با کسی با آن مواجه و روبرو می شویم،ولی هنگامی که در مورد خداوند به کار می رود منظور ذات پاک اوست. (طوسی،بی تا، 9/472)
“ذوالجلال” یعنی صاحب بزرگی و کبریایی و مستحق سپاس و ثناء است بواسطه احسانی که در اعلا درجه و مراتب احسان و انعام اوست آن چنان خدایی که اصل و اساس هر نعمت است و “والاکرم” صاحب اکرام است پیامبران و اولیاء خود را به الطاف و فضیلت دادنش با عظمت و جلال خودش اکرام می کند. (طبرسی،1372، 9/306)
در حدیثی در همین رابطه آمده است که مردی در حضور پیامبر(ص) مشغول نماز بود سپس چنین دعا کرد:
«اللهم انی اسئلک بان لک الحمد، لا اله الا انت المنان،بدیع السماوات و الارض،ذوالجلال و الاکرام یا حی یا قیوم»
پیامبر(ص) به اصحاب و یارانش فرمود: می دانید خدا را به چه نامی می خواند؟ عرض کردند: خدا و رسولش آگاهتر است.
فرمود:
«والذی نفسی بیده لقد دعا الله باسمعه الاعظم اذا دعی به اجاب،و اذا سئل به اعطی»
(قسم به آن کس که جانم به دست اوست خدا را به اسم اعظمش خواند که هرگاه کسی او را به آن بخواند اجابت می کند،و هرگاه به وسیله آن از او تقاضا کند عطا می فرماید) (آلوسی،1415ق، 14/107)
3-1-12- اهل آسمان و زمین و شأن خداوند
«یَسئَلُهُ مَن فِی السَّمَوَاتِ و الأَرضِ کُلَّ یَومِ هُوَ فِی شَأنٍ»
(هرکس که در آسمانها و زمین است سائل درگاه اوست و او هر روز در کاری است)
محتوای این آیه در واقع نتیجه ای از آیات قبل است زیرا می فرماید: تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند همواره نیازهای خود را از او می خواهند و از او سؤال می کنند.
منظور از درخواست تمام آسمانیان و زمینیان درخواست به زبان نیست،بلکه درخواست به احتیاج است،چون احتیاج خودش زبان است و معلوم است که موجودات زمین و آسمان از تمامی جهات وجود شان،محتاج خدایند،هستیشان بسته به خدا و متمسک به ذیل غنای اویند،همچنان‌که فرمود:
«أَنتُمُ الفُقَراءُ إِلَی الله وَ اللهُ هُوَ الغَنِیُّ»‌(نحل/96)
(همه شما عین فقر به خدایید و تنها اوست که بی نیاز ستوده است.)
و نیز در اینکه منظور از درخواست،درخواست زبانی نیست،بلکه درخواست حاجتی است فرموده:
«وَ آتاکُم مِن کُلِّ ما سَأَلتُمُوهُ» (فاطر/15)
(همه آنچه که احتیاج به آن دارید را به شما داده است.)
«کُلَّ یَومِ هُوَ فِی شَأنٍ»
اگر کلمه “شأن” را در اینجا نکره یعنی بدون الف و لام آورده برای این بود که تفرق و اختلاف را برساند در نتیجه معنای جمله چنین شود: خدای تعالی در هر روز کاری دارد، غیر آن کاری که در روز قبل داشت و غیر آن کاری که روز بعدش دارد، پس هیچ یک از کارهای او تکراری نیست و هیچ شأنی از شئون او از هرجهت مانند شأن دیگرش نیست، هرچه انجام می‌دهد بدون الگو و قالب و نمونه انجام می‌دهد و ابداع و ایجاد می کند و به همین جهت است که خود رابدیع نامیده، فرموده: «بَدِیعُ السَّماواتِ وَالارضِ» (بقره/117) (هستی بخش آسمانها و زمین او است)
البته منظور از کلمه “یوم” در جمله «کُلَّ یَومِ» هر روز-احاطه خدای تعالی در مقام فعل و تدبیر اشیاء است، در نتیجه او هر زمانی هست ولی در زمان نیست و در هر مکانی هست لیکن در مکان نمی گنجد و با هر چیزی هست لیکن نزدیک به چیزی نیست. (طباطبایی،1417ق، 19/102)
این آیه هم امید آفرینش است، هم غرورشکن و هم نشانه دوام خلقت و استمرار آفرینش، به همین دلیل گاهی پیشوایان اسلام برای امید بخشیدن به افراد، مخصوصاً روی این آیه تکیه می کردند، چنان که در داستان تبعید دردناک ابوذر “به ربذه” آمده:علی(ع) با جمله های بسیار گیرا و پرمعنی به هنگام بدرقه او به او دلداری داد، پس امام حسن(ع) فرزند رشید امیرمؤمنان او را به عنوان “عمو” خطاب کرد و جمله‌های دیگری افزود، بعد از او سالار شهیدان امام حسین(ع) زبان به سخن گشود و فرمود:
«یا عماه ان الله تعالی قادر ان یتغیر ما قدتری،الله کُلَّ یَومِ هُوَ فِی شَأنٍ، و قد منعک القوم دنیاهم و منعتهم دینک…فاسال الله الصبر و النصر» (امینی، 1386،8/301)
(ای عمو!خداوند متعال قادر است که این شرایط را دگرگون سازد و او هر روز در شان و کار تازه ای است، آنها تو را مزاحم دنیای خود دیدند و تو را باز داشتند و تو آنها را مزاحم دین خود دیدی و از آن باز داشتی از خدا شکیبایی و پیروزی بطلب)
3-2-نعمتهای اخروی
3-2-1- حسابرسی جن و انس
«سَنَفرُغَ لَکُم أَیُّهَ الثَّقَلانِ» (ای جنیان و آدمیان، به حساب شما خواهیم رسید)
نعمتهایی که تاکنون در آیات این سوره مطرح شده مربوط به این جهان بوده است،ولی از این آیه کریمه به بعد تذکراتی راجع به قیامت است و قرآن به مطلق نتایج اعمال خوب و اعمال بد اشاره می کند.
“ثَقَل” از ماده “ثِقل” به معنی سنگینی است.(قرشی،1371، 1/307)
در قرآن به جن و انس “ثقلین” گفته شده است برخلاف ملائکه که جزء گروه ثقلها نیستند،زیرا انسان دارای وزن و سنگینی است و درآن تردیدی نیست.ملائکه احیاناً به صورت جسم تمثل پیدا می کنند ولی تمثل معنایش این است که خود شیء حقیقت دیگری است اما به این‌ صورت‌ ظاهرمی‌شود (مطهری،1387،6/47)
در آن روز خداوند عالم قادر دقیقا همه اعمال و گفتار و نیات انس و جن را مورد بررسى و حساب دقیق قرار داده، و کیفر و پاداش مناسب را براى آنها تعیین مى‏کند.
با اینکه خداوند هر گاه به چیزى بپردازد از چیز دیگرى غافل نمى‏شود و در آن واحد احاطه علمى به همه کائنات دارد و هرگز چیزى او را از چیز دیگرمشغول نمى‏سازد” لا یشغله شان عن شان” ولى با اینحال تعبیر به” سنفرغ” جالب است، چرا که این تعبیر معمولا در موردى گفته مى‏شود که شخصى تمام کارهاى خود را رها مى‏کند، تا با حواس جمع به کارى بپردازد، و این تنها در مورد مخلوقاتى است که به حکم محدودیت هر گاه توجه به چیزى کنند از چیز دیگر باز مى‏مانند.
ولى این تعبیر در مورد خداوند چیزى جز تاکید هر چه بیشتر بر مساله رسیدگى به حساب نخواهد بود، به گونه‏اى که هیچ مثقال ذره‏اى از قلم نخواهد افتاد، و چه عجیب است که خداوند بزرگ حساب بندگان کوچک خود را بر عهده گیرد، و چه هولناک و وحشتناک است یک چنین محاسبه؟ اطلاق “ثقل” بر گروه جن و انس به خاطر سنگینى معنوى آنهاست، چرا که خداوند به آنها از نظر عقل و شعور و علم و آگاهى وزن و ارزش خاصى داده است، هر چند از نظر جسمى نیز در مجموع سنگینى قابل ملاحظه‏اى دارند، و لذا در آیه 2 سوره زلزال مى‏خوانیم: وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها که یکى از معانى آن خروج انسانها از قبرها به هنگام رستاخیز است این نکته نیز قابل تذکر است که ذکر خصوص این دو گروه به خاطر آن است که عمده کسانى که مکلف به تکالیف الهى هستند این دو مى‏باشند.(مکارم شیرازی،1374،23/147)
این آیه بیان می کند که روز قیامت خدا و ملائکه مشغول حساب جن و انس خواهند بود،به طوری که فقط کارشان همین باشد،سین در “سنفرغ” ظاهرا برای تاکید و قسمت است و نه به معنی دوری و نزدیکی و نیز صریح است که جن مانند انس،آخرت و بهشت و جهنم دارد و این حسابرسی از جمله نعمتهای خداوند است.(قرشی،1377، 10/876)
خداوند در این آیات از محاسبه قیامت و بعضى دیگر از خصوصیات معاد سخن مى‏گوید که در عین تهدید بودن براى مجرمان وسیله تربیت و آگاهى و بیدارى برای مؤمنان است و به همین جهت رحمت محسوب مى‏شود.
3-2-1-1-سلطان و قدرت الهی
«یَامَعشَرَ الجِنَّ وَ الإِنسِ‌إِنِ استَطَعتُم أَن تَنفُذُوا مِن أَقطَارِ السَّمَوَاتِ وَ الاَرضِ فَانفذوا لا تَنفُذُونَ إِلَّا بِسُلطَنٍ»
(ای گرون جنیان و آدمیان،اگر می توانید که از کناره های آسمانها و زمین بیرون روید،ولی بیرون نتوانید رفت مگر با داشتن قدرتی.)
خطاب آیه مبنی بر تعجیز عموم افراد جن و بشر است که هر یک چنانچه قدرت دارد که از یکی از جوانب آسمان و زمین از این صحنه فرار کند،انجام دهد و کنایه از اینکه هیچیک از افراد جن و بشر نمی تواند از سعه قدرت ساحت پروردگار بیرون رود و از اجرای عقوبت رهایی یابد با اینکه افراد جن از نظر تجردی که دارند به سهولت می توانند از محیط خطر خارج شده رهائی یابند و مقدم داشتن جن در اینجا ممکن است به خاطر این باشد که آنها آمادگی بیشتری برای سیر آسمانها دارند. (همان،149) ولی نسبت به قدرت و احاطه مقام کبریای هیچ موجود و پدیده ای نمی تواند بدر رود و از اجزای کیفر و عقوبت خود رهائی بخشد. درست است که تهدید در این آیه به ظاهر در مسیر مجازات و کیفر است ولی از آنجا که ذکر آن هشداری است به همه انسانها و عاملی است برای اصلاح و تربیت،طبعا لطف و نعمتی محسوب می شود.
با توجه به این نکته که جن موجود مجردیست و در دنیا بشر نمی تواند جن را مشاهده نماید -زیرا مشاهده بشر از طریق نیروی بینائی حسی است و آن اختصاص به اجسام مادی دارد که با شرایطی به آنها نظر افکند- ولی بشر چنانچه به آستانه مرگ درآید نیروی بینائی روح او گشوده می شود و فرشتگان و قابض ارواح را با نیروی بینائی و شهود روح خود مشاهده می نماید.
و در عالم برزخ و عالم قیامت بشر نیز از نظر قدرت شهود فرشتگان و هم چنین افراد جن را مشاهده می نمایند. خلاصه استفاده می شود که بشر در این جهان از مشاهده جن محروم و بی بهره است،از نظر اینکه نیروی بینائی او اختصاص به بینائی حسی دارد و از مواد جسمانی و مادی فقط می تواند با نیروی بینائی ببیند و استفاده نماید ولی در عالم برزخ و قیامت نیروی شهود روح بشر تقویت یافته بر فرشتگان و همچنین بر افراد جن تماس و ارتباط خواهند داشت نهایت نه با نیروی بینائی حسی بلکه با نیروی شهود روحی و روانی،بعبارت دیگر استفاده می شود که بشر از مشاهده و شهود مجردات و قدسیان مانند فرشتگان و موجودات ناپیدا و مجرداتی مانند جن در این جهان بی بهره است.از نظر اینکه نیروی بینائی بشر اختصاص به نیروی حسی دارد و فقط رسولان و اولیاء از نظر قدرت و قدس روح می توانند به طور تمثل فرشتگان را با نیروی شهود و روح مشاهده نمایند همچنانکه مریم صدیقه(ع) جبرئیل امین(ع) را به طور تمثل با شهود و روح و قلب خود او را مشاهده نمود و با او گفتگو کرد. (حسینی همدانی،1404ق، 16/95)
در اینکه آیه فوق مربوط به قیامت است یا دنیا و یا هر دو؟ در میان مفسران گفتگو است و چون آیات قبل و بعد از آن ناظر به رویدادهای سرای دیگر است به نظر می رسد که این آیه نیز مربوط به فرار از چنگال عدالت الهی در قیامت باشد.و مؤید آن بعضی از اخباری است که در منابع اسلامی در این زمینه نقل شده از جمله در حدیثی از امام صادق(ع) نقل شده روز قیامت خداوند بندگان را در محل واحدی جمع می کند و به فرشتگان آسمان پائین وحی می فرستد فرود آیید، آنها که دو برابر جمعیت روی زمین جن و انس هستند فرود می آیند،سپس اهل آسمان دوم که آنها نیز دو برابر همه می باشند فرود می آیند و به همین ترتیب فرشتگان هفت آسمان فرود می آیند و همچون هفت حجابی گرداگرد انس و جن را احاطه می کنند،اینجاست که منادی صدا می زند؛ای جمعیت جن و انس اگر می توانید از اقطار آسمان ها و زمین بگذرید،اما هرگز نمی توانید جز با قدرت الهی و در اینجا می بینند اطراف آنها را هفت گروه عظیم از فرشتگان فرا گرفته اند. (راهی برای فرار از چنگال عدالت نیست) (فیض کاشانی،1415ق، 1/243) و (طبرسی،1372، 9/205)
3-2-1-2- وضع کیفرها در قیامت
«یُرسَلُ عَلَیکُما شُوَاظٌ مِّن نَّارٍ وَ نُحَاسٌ فَلَا تَنتَصِرانِ»
(بر شما شعله ای بی دود فرستاده شود،یا دودی بی شعله،پس با او مقابله نتوانید کرد)
این آیه در حقیقت تاکید بر آیه قبل که دائر بر عدم قدرت انس و جن بر فرار از چنگال عدالت است،می باشد.
“شواظ” به معنی شعله های بی دود آتش است.(راغب اصفهانی،1412ق،470) و (ابن منظور،1414ق، 7/446)
“نحاس” به معنی دود (و یا شعله های قرمز رنگ و دود آلود آتش)است که به رنگ مس درمی آید. (قرشی،1371، 7/32)
«فَاِذَا انشَقَّتِ السَّماءُ فَکانَت وَردَهً کَالدِّهانِ»
(آنگاه که آسمان شکافته شود،رنگی سرخ چون رنگ روغن خواهد داشت)
این آیات ادامه آیات قبل است که حوادث رستاخیز را بازگو می کند و خصوصیات دیگری از صحنه قیامت و چگونگی حساب و مجازات و کیفر را ذکر می نماید.
“دِهان” به معنای ته مانده روغن است. (مصطفوی،1368، 3/263)
از مجموع آیات “قیامت” به خوبی استفاده می شود که در آن روز نظام کنونی جهان به کلی درهم می ریزد و حوادث بسیار هول انگیز در سرتاسر عالم رخ می دهد،کواکب و سیارات و زمین و آسمان دگرگون می شوند و مسائلی که تصور آن امروز برای ما مشکل است واقع می گردد و از جمله چیزی است که در آیه فوق آمده است که کرات آسمانی از هم می شکافد و به رنگ سرخ و به صورت مذاب همچون روغن درمی آید.این تشبیه ممکن است از این نظر باشد که رنگ آسمان به صورت مذاب گلگون در می آید.و یا اشاره به ذوب شدن کرات آسمانی و یا رنگهای مختلف آن بوده باشد.بعضی دهان را به معنی “چرم سرخ رنگ” نیز تفسیر کرده اند. در هر صورت این تشبیهات تنها می تواند شبحی از آن صفحه هولناک را مجسم سازد،چرا که در واقع شباهتی به هیچ حادثه ای از حوادث این دنیا ندارد و صحنه هایی است که تا کسی نبیند نمی داند. (شیرازی،1374، 23/154)
“ورده” به معنی گل است و از آنجا که گلها غالباً سرخ رنگند معنی سرخ را تداعی می کند. (طریحی،1375، 3/160)
از آنجا که اعلام وقوع این حوادث هولناک در صحنه قیامت و یا قبل از آن هشداری به همه مجرمان و مومنان است ، لطفی از الطاف الهی می باشد.
3-2-1-3 نوع سؤال و جواب در قیامت
«فَیَومَئِذٍ لایُسئَلُ عَن ذَنبِهِ اِنسٌ وَ لا جانٌّ»
(پس در آن روز از گناه هیچ جنی و آدمی نپرسند)
از این آیه تا به آخر سوره وضع حساب و جزا و حال مجرمین و متقین را که در دنیا از مقام پروردگار خود پروا داشتند و نیز حال کار آنان را بیان می کند)
سپس آیه شریفه سرعت حساب را بیان می کند(و می فرماید: حسابرسی او این قدر سریع است که از هیچ جن و انسی نمی پرسند چه گناهی کرده ای)و در جای دیگر صریحاً فرموده:
«وَ اللهُ سَرِیعُ الحَسابِ» (نور/39)
(و خدا سریع الحساب است)
مراد از کلمه “یَومَئِذ” روز قیامت است.
سوالی که در آیه نفی شده و فرموده: “از کسی سؤال نمی شود” سوال به طور معمول و معروف در بین خود انسانها است چنین سؤالی را نفی کرده، پس این آیه منافاتی با آیه «وقفِوُهُم إِنَّهُمُ مَسؤُلُونَ» (صافات/24) و «فَوَ رَبَّکَ لَنَسئَلَنَّهُم أَجمَعِینَ» (حجر/92) ندارد برای اینکه روز قیامت مواقف مختلفی دارد، در بعضی از آن مواقف مردم بازخواست می شوند و در بعضی دیگر مهر بر دهنهایشان زده می شود و در عوض اعضای بدنشان سخن می گوید و در بعضی مواقف دیگر از سیمایشان شناخته می شوند. (طباطبایی،1417ق، 19/179)
وآیه «یُعرَفُ المُجرِمُونَ بِسِیمَهُمُ فَیُوخَذُ بِالنَّوَاصِی وَ الاَقدَامِ» همین معنی را تایید می نماید که روز رستاخیز در صورت و سیمای گنهکاران آثار گناه ظاهر و هویدا است. روایات و احادیث اسلامی مؤید این مطلب است که عقبات و مراحل قیامت بسیار است و شاید این آیه (لا یسئل) راجع به یکی از مواقف باشد یا اول ظهور قیامت مراد باشد.از امام رضا(ع) نقل شده که فرمود (هرکس معتقد به خدا باشد گناه کند و توبه نکند در عالم برزخ او را عذاب کنند و روز قیامت دیگر بر او گناهی نیست که از او سوال شود)
«بِالنَّوَاصِی وَالاَقدَامِ» یعنی آنها را به موی پیشانی و قدمهایشان می گیرند شاید اشاره به این باشد که آثار گناه مجرمین از موی پیشانی آنان تا به قدم آنها را گرفته و در تمام اندام آنها آثار غضب الهی هویدا و ظاهر گردید.
و این آیه تأیید می نماید آن اخبار و احادیثی را که دلالت دارد در قیامت هر کسی به صورت عملش وارد محشر می گردد و به صورت اخلاقش ظهور می نماید. (اصفهانی،1361، 12/37)
3-2-2- توصیف جهنّم
«هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِیُ یُکَذِّبُ بِهَا المُجرِمُونَ»
(این همان جهنمی است که مجرمان دروغش می پنداشتند)
ممکن است خطاب در این جمله به رسول خدا(ص) باشد،بعد از آن خبر که مجرمین به زودی بازخواست می شوند،و موی پیشانیشان را گرفته در آتش می اندازند،در این آیه روی سخن به رسول گرامی خود فرموده باشد،این آن جهنمی است که مجرمین از قوم تو آن را تکذیب می کردند و به زودی وارد آن خواهند شد و باید که سرنوشت آنان در نظرت بی اهمیت باشد. (طبرسی،1372، 9/312)
در روایت آمده که شخصی از امام رضا(ع) سوال کرد: آیا بهشت و دوزخ اکنون خلق شده اند؟
حضرت فرمود: بله،رسول خدا(ص) زمانی که به معراج رفتند،وارد بهشت شدند و جهنم را نیز دیدند، در ادا می‌گوید: عده ای معتقدند که این دو فقط تقدیر شده اند و هنوز خلق نشده اند،حضرت فرمودند: نه آنها از ما هستند و نه ما از انها،هرکس خلقت بهشت و جهنم را انکار کند پیامبر(ص) و ما را تکذیب کرده است و جز اهل ولایت و دوستان به شمار نمی آید. و برای همیشه در آتش دوزخ باقی خواهد ماند.و سپس آیه«هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی…» را قرائت کرد. (ابن بابویه،1378، 1/232)
«یَطُوفونَ بَینَهَا وَ بَینَ حَمِیمٍ ءَانٍ»
(میان[آتش] و میان آب جوشان سرگردان باشند.)
این آیه در ادامه آیه قبل به توصیف جهنم و عذابهای دردناک آن می پردازد که این هشدار و اخطار شدید لطفی از ناحیه خداوند بزرگ برای آدمیان است.
“حمیم” به معنای آب داغ است.(قرشی،1371، 2/184) و کلمه “ان” که اصلش “انی” است به معنای داغی است که داغیش به نهایت رسیده باشد. (مصطفوی،1360، 1/165)
به این ترتیب آنها از یک سو در میان شعله های سوزان جهنم می سوزند و تشنه می شوند و تمنای آب می کنند و از سوی دیگر آب جوشان به آنها می دهند(یا بر آنها می ریزند) و این مجازاتی دردناک است.(کاشانی،1336، 9/127)
از بعضی از آیات قرآن استفاده می شود که چشمه سوزان حمیم در کنار جهنم است که نخست دوزخیان را در آن می برند و سپس در اتش دوزخ می افکنند:
«یُسحَبُونَ فِی الحَمِیم ثُمَّ فِی النّارِ یُسجَروُنَ» (مؤمن/71و72)
(آنها را می کشند و در آب جوشان وارد می کنند سپس در آتش دوزخ افروخته می شوند)
3-2-3- دو بهشت
«وَ لِمَن خافَ مَقامَ رَبِّهَ جَنَّتانِ»
(برای کسانی که از مقام پروردگار خود بترسند دو جنت است)
آیاتی که گذشت راجع به اهل عذاب بود و از این آیه تا آخر سوره راجع به اهل نعیم در آخرت است.
“مقام” به معنی منزلت است،مقام ربّ همان علم و احاطه و تدبیر و حفظ و مجازات اوست نسبت به بنده اش.( قرشی،1371، 6/53)
مفسرین آیه را به دو گونه تفسیر کرده اند:
1.کسی که از ایستادن در هنگام حساب نزد پروردگار بترسد و ترک معاصی نماید.
2.کسی که بترسد و بداند خدا شاهد و حافظ اعمال او است و در معصیت جسارت ننماید و تابع دستورات خداوند باشد.
چنین کسی را دو بهشت است،و شاید مقصود از “مقام ربّه” مرتبه و عظمت و کبریای اوست و چون خوف و خشیت بدون معرفت به مقام ربوبی برای کسی میسر نخواهد گردید،پس ممکن است آیه اشاره به این باشد که آن کس خدا را به عظمت و جلال و به مقام الوهیت شناخت و شناسایی او سبب خوف و خشیت او گردید، برای چنین کسی دو بهشت است.(بانوی اصفهانی،1361، 12/39)
مفسرین در معنای دو بهشت گفتاری نقل کرده اند:
1.یکی بهشت(عدن)و دیگری بهشت(نعیم)
2.یکی برای انسان آماده شده و دیگری برای جن زیرا که خطاب به ثقلین یعنی جن و انس است.
3.یکی برای اداء طاعت آماده شده و دیگری برای ترک معصیت مهیا گردید.
4.یکی برای خادم و نوکر و دیگری برای مخدوم و آقا.
5.یکی از روی عدل عطا گردیده و دیگری بر سبیل فضل بخشیده شده
6.یکی از طلا ساخته شده و دیگری از نقره
7.یکی از یاقوت سرخ و دیگری از زبرجد سبز و خاک آن از یاقوت و عنبر و گلش از مشک خوشبو.
8.یکی بهشت روحانی و یکی بهشت جسمانی
بهترین توجیهی که به حقیقت نزدیک‌تر است همان بهشت روحانی و جسمانی است:زیرا بهشت اسم جنس است و تمام انواع و اقسام بهشت ها را شامل می گردد.و تعدد آن به انواع است نه به افراد و بهشت روحانی و جسمانی دو نوع از بهشت است که تحت هر یک از آن، افرادی است و این دو نوع بهشت در تمام خصوصیات از هم جدا و متمایز است جز آنکه هر دو به ازاء عمل نیک تفضلا عنایت می گردد.(کاشانی،1336، 9/129)
3-2-3-1- نعمتهای بهشتی
«ذَواتا أَفنانٍ»
([آن دو بهشتی که]دارای انواع نعمتها و درختان پر طراوت است.)
این آیه به توصیف دو بهشت می پردازد.
“افنان” جمع “فن” به معنی نوع است که یکبار بیشتر در قرآن نیامده است. (قرشی،1371، 5/205)
و ممکن است جمع “فنن” به معنی شاخه تر و نرم باشد که در این صورت معنای جمله این می شود که آن دو بهشت دارای درختانی نرم هستند.(طباطبایی،1417ق، 19/159)
“انواعی از نعیم” یعنی محدودش نکن و آن مقدمه ای است برای اینکه ذهن،نعمت های آن دو بهشت را محدود نکند،خداوند در سوره سجده آیه 17 می فرماید:
«فَلا تَعلمُ نَفسٌ ما أخفِیَ لَهُم مِن قُرَّهِ اَعیُنٍ»
(هیچ نفسی نمی تواند بداند که چه مایه های روشنای چشمی در آنجا پنهان است)
یعنی حتی توصیف‌هایی که مفسرین در قرآن می کنند به حسب میزان درک بشر است نه به میزان وجود آن چیز، زیرا آن قابل توصیف نیست و برای یک نفس در دنیا امکان درک آن مطلب وجود ندارد.(مطهری،1372، 6/74)
«فِیهِما عَینانِ تَجرِیانِ»
(در آن دو بهشت،دو چشمه جریان دارد)
در تفاسیر آمده که یکی تسنیم است و دیگر چشمه سلسبیل. (شریف لاهیجی،1373، 19/314 و حسینی شاه عبدالعظیمی،1363، 12/428 و طبرسی،1372، 9/314)
«فیهِما مِن کُلِّ فاکِهَهٍ زَوجانِ»
(از هر میوه ای دو نوع وجود دارد)
زوجان یعنی “جفت” که مفسران در معنای آن چند احتمال داده اند:
1.در آن دو باغ، دو نوع میوه است، یک نوع معروف و یک نوع غیرمعروف
2.دو نوع میوه متشابه است مانند تر و خشک که تازه و خشک آن در خوبی مثل هم هستند. (طبرسی،1377، 4/225)
ولی هیچیک از اینها دلیل روشنی ندارد و این اندازه مسلم است که میوه های بهشتی کاملا متنوع و گوناگون می باشد و هرکدام از دیگر بهتر و جالبتر است. (مکارم شیرازی،1374، 23/166)
و طبق تفسیر”جنّتان” به “دو بهشت” قهرا میوه های هر بهشتی هم با میوه های بهشت جسمانی، جسمانی است. (مطهری،1372، 6/74)
«مُتَّکِئینَ عَلی فُرُشٍ بِطائِنُها مِن إِستَبرَقٍ وَ جَنَی الجَنَّتَینِ دانٍ»
(بر بسترهایی که آستر آنها از ابریشم درشت بافت است،تکیه زنند و چیدن میوه[از] آن دو باغ [به آسانی] در دسترس است).
معمولا انسان وقتی تکیه می کند که در محیطی آرام و در نهایت امنیت باشد.این تعبیر نشانه آرامش کامل روح بهشتیان است.
“فرش” (بر وزن شتر)جمع “فراش” به معنی فرشهایی است که گسترده می شود. (راغب اصفهانی،1412ق،629)
«بطائن» جمع «بطانه»به معنی آستر است( قرشی، 1371، 1/202)
و «استبرق» به معنی حریر ضخیم است.( همان ، 189)
در اینجا گرانقیمت ترین پارچه ای که در دنیا تصور می شود آستر این فرشها ذکر شده ، اشاره به اینکه قسمت روئین آن، چیزی است که از لطافت و زیبایی و جذابیت در وصف نمی گنجد، چرا که معمولا در دنیا آستر را به خاطر اینکه ظاهر نمی شود از جنس کم اهمیتی تهیه می کنند و به این ترتیب کم اهمیت ترین جنسهای آن جهان پر ارزشمندترین جنس این جهان است ، اکنون باید ذکر کرد که متاع پرارزش آن چگونه است .
قدر مسلم اینست که مواهب الهی در سرای دیگر چیزی نیست که در الفاظ ما بگنجد و یا حتی قدرت تصور آن را داشته باشیم ، تنها شبحی از دور، در لابه لای این گونه آیات پرمعنی برای ما تجلی می کند .
این نکته نیز قابل توجه است که در آیات دیگر قرآن آمده که بهشتیان بر «ارائک» (تختهای سایبان دار) و «سریر» ( تختهای بدون سایبان) تکیه می کنند، اما در اینجا می گوید: تکیه بر فرشها دارند، ممکن است اینها همه به خاطر تنوع در لذات بهشتی باشد که گاهی برآن تکیه می زنند و نیز ممکن است این فرشهای گرانبها را بر آن تختها بگسترانند، و یا اشاره به مسائل مهمتری است که درک آن برای ما ساکنان دنیا ممکن نیست.(مکارم شیرازی، 1374، 23/167)
کلمه «جنی» به معنای میوه رسیده است که وقت چیدنش شده باشد و کلمه « دان » ( که در اصل دانی بوده) اسم فاعل از مصدر « دنو» با ضمه دال و نون و تشدید واو- است که به معنای نزدیکی است ، پس دانی یعنی نزدیک و معنای جمله این است که میوه های چیدنی درختان بهشتی نزدیک و در دسترس است .( قرشی ، 1371 ، 2/77 و 361 )
«فیهِنَّ قاصِراتٌ الطَّرفِ لَم یَطمِثهُنَّ إِنسٌ قَبلَهُم وَ لا جَانٌّ»
(در آن [باغها، دلبرانی] فروهشته نگاهند که دست هیچ انس و جنّی پیش از ایشان به آنها نرسیده است).
«طرف» [بروزن حرف] به معنی پلک چشمها است، واز آنجا که به هنگام نگاه کردن پلکها به حرکت در می آید کنایه از نگاه کردن است بنابراین تعبیر به « قاصرات الطرف» ،اشاره به زمانی است که نگاهی کوتاه دارند ، یعنی فقط به همسرانشان عشق می ورزند و این یکی از بزرگترین امتیازات همسر است که جز به همسرش نیندیشد و به غیر او علاقه نداشته باشد.( قرشی، 1371، 4/207)
«طمث» که فعل « لم یطمث» از آن مشتق شده به معنای ازاله بکارت و نکاحی است که با خونریزی همراه باشد و معنای آیه این است که حوریان بهشتی دست نخورده اند، وقبل از همسران هیچ جن و انسی ازاله بکارت از ایشان نکرده است.( همان ، 4/236)
در روایات ذیل جمله « فیهِنَّ قاصِراتُ الطَّرفِ » آمده : که امام فرموده : حورالعین آن قدر نورش روشن است که چشم را می زند ، و نمی شود بدو خیره شد. (قمی ، 1367، 2/349)
ودرحدیثی دیگر ازابن مردویه از جعفربن محمد از پدرش از جدش از رسول خدا(ص) روایت کرده که در معنای جمله « قاصرات الطرف» فرموده: یعنی جز به همسران خود نظر نمی افکنند. ( سیوطی، 1404 ق، 9/147)
3-2-3-2-ارزش عفت زن
«عفت زن» برای مرد یک ارزش ذاتی و اصیل دارد. در ارتباط مرد و زن تنها اقناع غریزه جنسی مطرح نیست، آن مسأله وحدت، یگانگی و اتحاد روحی بالاتر است قرآن تعبیری دارد که می فرماید:
« وَ مِن ایاتِهِ اَن خَلَقَ لکُم مِن أَنفُسِکُم اَزواجاً لِتَسکُنوا اِلَیها وَجَعَلَ بَینَکُم مَوَدَّهً ورَحمَهً» (روم /21)
(و از نشانه‏هاى او اینکه از [نوع‏] خودتان همسرانى براى شما آفرید تا بدانها آرام گیرید، و میانتان دوستى و رحمت نهاد.)
در رابطه زوجین مودت و رحمت را مطرح می کند .موّدت و رحمت غیر از شهوت است.
در حقیقت قرآن ‌‌می‌خواهد بگوید که در عالم آخرت در آنچه که مردان از زنان اخروی بهره می برند- اعم از آنکه آن زنان اخروی « خیرات حِسان دنیا» باشند یعنی زنان دنیایشان باشند یا حورالعین ها باشند- تنها مسأله جنسی مطرح نیست، بلکه مسأله روحی هم مطرح است . یعنی زنانی هستند که عاشق این مردها هستند و دل در گرو این مردها دارند. ویک حالت یگانگی دارند واز غیر اینها چشم بسته اند.
«قاصرات الطرف » یعنی چشمشان فقط و فقط به اینها اکتفا کرده است. (مطهری ، 1372،6/78)
«کَأَنَّهُنَّ الیاقُوتُ وَ المَرجانُ »
(گویی که آنها یاقوت و مرجانند)
یاقوت سنگی معدنی است که دارای اقسامی است از قبیل زرد، سبز، کبود ، این آیه در تعریف حوریان بهشتی است که در صفا و طراوت به یاقوت و مرجان تشبیه شده اند که این لفظ فقط یکبار در قرآن مجید آمده است. ( قرشی ، 1371، 7/267 )
مرجان حیوانی است دریایی شبیه شاخه های درخت که گاه به رنگ سفید و گاه قرمز با رنگهای دیگر است و در اینجا ظاهراً منظور نوع سفید آن است که درباره ی آن در اوائل سوره ذیل آیه 22 شرح بیشتری داده شد.
سرخی و صفا و درخشندگی “یاقوت” و سفیدی و زیبایی شاخ “مرجان” هنگامی که این دورنگ ( یعنی سفید و سرخ شفاف) به هم آمیزند زیباترین رنگ را پیدا می کنند.
حوریان بهشتی در سرخی و صفا به یاقوت و در سفیدی و روشنایی به مرجان تشبیه شده اند. روایت است که صفای حوران از صفای یاقوت و بیاض درّ و مرجان بیشتر باشد و حوری که هفتاد حله حریر پوشیده باشد مغز ساق او در پس آن حله مشاهده شود مانند رشته سفید از ورای یاقوت و زنان اهل دنیا نیز در بهشت مثل حوران در عدم طمث و در صفا و طراوت باشند، پس ایشان با این صفات با شوهران خود ملاقات کنند.( کاشانی ، 1336،9/130 )
بعضی اینگونه تفسیر کرده اند که یاقوت همچون هر سنگ دیگر نیست که به آسانی در دسترس هرکس قرار گیرد. بلکه برای دست یافتن به آن کوشش و تلاش فراوان لازم است و نیز بدان سبب که دست هرکس به مرجان نمی رسد و برای یافتن آن باید تحمل مشقت کند و در ژرفای دریاها غوطه ور شود، برای رسیدن به بهشت نیز باید بهایی پرداخته شود که در اختیار همه کس قرار ندارد. (مدرسی ، 1419 ق، 14/ 356)
با تأمل در این آیات عفاف و حجاب زنان بهشتی می‌تواند اشاره‏اى به عفاف و حجاب زنان این دنیا نیز باشد و الگویى براى همه زنان محسوب شود.
3-2-3-3- پاداش نیکی
« هل جَزاءُ الإِحسانِ إِلّا الإِحسانُ »
(آیا پاداش نیکی جز نیکی است؟)
این آیه استفهام انکاری و تعلیل نعمتهای گذشته است
روایتی از انس بن مالک از رسول خدا آمده که فرمود: و آن حضرت این آیه را خواند و فرمود : آیا می دانید خدایتان چه می گوید: به او گفته شد خدا و رسولش داناتر هستند:
« قال ربکم یقول هل جزاء من انعمتا علیه بالتوحید الاالجنه»
(رسول خدا فرمود:پروردگارتان می‌گوید آیا پاداش کسی که توحید را به عنوان نعمت به او ارزانی کردیم جز بهشت است.)
از این روایت معلوم می شود که توفیق به عمل احسانی است از جانب خدا، پس عملی که مومن انجام می‌هد، خدا این عمل را به او احسان کرده و درمقابل آن، بهشت می دهد. (بحرانی ، 1416 ق، 5/245) و( ابن بابویه، 1398ق ، 28 )
حدیث دیگری از امام صادق(ع) نقل شده که فرمود:
« آیه فی کتاب الله مسجله ، قلت و ماهی ؟ قال قول الله عزوجل :« هَل جَزاءَ الإِحسانِ إِلّا الاِحسانُ »
جرت فی الکافر والمؤمن ، والبر والفاجر، و من صنع الیه معروف فعلیه ان یکافی به ولیس المکافاه ان تصنع کما صنع حتی تربی، فان صنعت کما صنع کان له الفضل بالابتداء:»
(آیه ای در قرآن است که عمومیت و شمول کامل دارد.
راوی می گوید : عرض کردم کدام آیه است ؟ فرمود: این سخن خداوند متعال که می فرماید: هَل جَزاءُ الإِحسانِ إِلّا الاحسانُ، که درباره کافر و مومن نیکوکار و بدکار جاری می شود ( که پاسخ نیکی را باید به نیکی داد) و هرکسی به او نیکی شود باید جبران کند، و راه جبران این نیست که به اندازه او نیکی کنی، بلکه باید پیش از آن باشد، زیرا اگر همانند آن باشد نیکی او برتر است، چرا که او آغازگر بوده ) ( عروسی حویزی ، 1415ق ، 5/199 )
بنابراین پاداش الهی در قیامت نیز بیش از عمل انسان در دنیا خواهد بود، طبق همان استدلالی که امام در حدیث فوق فرموده است.
راغب در«مفردات» می گوید:« احسان » چیزی برتر از عدالت است، زیرا عدالت این است که انسان آنچه بر عهده او است بدهد و آنچه متعلق به او است بگیرد، ولی احسان این است که بیش از آنچه وظیفه اوست انجام دهد، و کمتر از آنچه حق او است بگیرد.( راغب اصفهانی ، 1412 ق، 235)
خداوند این آیه را نیز به عنوان نعمت معرفی کرده است چرا که این قانون یعنی جزای احسان به احسان خود نعمتی است بزرگ از ناحیه خداوند بزرگ و نشان می دهد که پاداش او در برابر اعمال بندگان نیز در خورکرم اوست نه در خور اعمال آنها ، تازه اگر آنها عملی دارند و اطاعتی می کنند آنهم به توفق و لطف خداست و برکاتش نیز به خودشان می رسد. و نکته ای که در این آیه قابل توجه است اینست که یک قانون عمومی در منطق قرآن است که خدا و خلق و همه بندگان را شامل می شود.
عمومیت این قانون به همه مسلمانان تعلیم می دهد که هر نیکی را از هر کسی باشد جبران کنند ، و به گفته امام صادق(ع) جبران آن نیست که همانندش را انجام دهند، بلکه باید برتر باشد، و گرنه آنکه ابتدا به احسان کرده است برتری خواهد داشت.
در مورد اعمال ما در پیشگاه خداوند مساله شکل دیگری به خود می گیرد، چرا که طرف، خداوند کریمی است که امواج و رحمتش سرتاسر عالم هستی را فرا گرفته و اکرام و انعامش شایسته ذات او است، نه هم وزن اعمال بندگان. ( مکارم شیرازی ، 1374 ، 23/172 )
3-2-4- دو بهشت نازلتر
« وَ مِن دُونِهِما جَنَّتان »
( و پایین تر از آنها دو بهشت دیگر است).
آیات گذشته پیرامون دو بهشت خائفان با ویژگیهای والا سخن می گفت ولی در این آیات از دو بهشت سخن می گوید که در مرحله پایینتری و طبعا برای افرادی است که در سطح پایینتری از ایمان و خوف از پروردگار قرار دارند و به تعبیر دیگر هدف بیان وجود سلسله مراتب به تناسب ایمان و عمل صالح است.
مؤید این مطلب روایاتی است که درباره این آیه نقل شده است:
حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام است که در تفسیر این آیه فرموده:
« جنتان من فضه ، ابنیتهاو ما فیهما ، جنتان من ذهب ابنیتهاوما فیهما » (طبرسی، 1372 ، 9/318)
( دو بهشت که بنای آنها وهرچه در آنهاست از نقره است ، و دو بهشت است که بنای آنها و هرچه در آنها است از طلا است) [ تعبیر به طلا و نقره ممکن است اشاره به تفاوت ارزش و مواهب آنها باشد]
در حدیث دیگری از امام صادق (ع) آمده که در تفسیر همین آیه فرموده اند:
« لا تقولن الجنه واحده ان الله یقول ، « وَمِن دُونِهما جَنَّتانِ » ولا تقولن درجه واحده ان الله یقول، درجات بعضها فوق بعض ، انها تفاضل القوم بالاعمال:» (همان،319)
(نگو بهشت یکی است ، چرا که خداوند می گوید ، غیر از آن دو بهشت، دو بهشت دیگراست و نگو درجه واحدی است چرا که خداوند می فرماید: درجاتی است که بعضی بالاتر از بعضی دیگر است و این تفاوت به خاطر اعمال می باشد.)
و نیز در حدیثی از پیامبر (ص) آمده است :
« جنتان من ذهب للمقربین ، و جنتان من ورق لاصحاب الیمین » (سیوطی، 1404 ، 6/146 )
(دو بهشت از طلا است برای مقربان ، و دو بهشت از نقره برای اصحاب الیمین)
3-2-4-1- اوصاف دو بهشت
«مُدهامَّتانِ »
(هر دو کاملا خرم و سرسبزند)
«مدهامّتان» از ماده « ادهیمام» و از ریشه «تهمه» ( بروزن تهمه) در اصل به معنی « سیاهی » و «تاریکی شب» است سپس به سبز پررنگ نیز اطلاق شده است واز آنجا که چنین رنگ نشانه نهایت شادابی و طراوت گیاهان و درختان است این تعبیر بیانگر نهایت خرمی آن دو بهشت است.(ابن منظور، 1414 ق ، 12/209)
«فیهما عَینانِ نَضَّاخَتانِ»
” نَضَّاخَتانِ” از ماده “نضخ” به معنی فوران آب است.(قرشی،1371، 7/76)
در روایات آمده که:دو چشمه ای که آبشان روان می شود بهتر از چشمه فوران کننده است و دو فوران کننده بهتر از دو جریان کننده نیست.(سیوطی،1404ق، 6/150)
و این بدان معنی نیست که در آن دو باغ نهرهای جاری وجود ندارد،ولی خدا برای صاحبان دو جنت اول آب نهرهای کوچک و بزرگی را از چشمه ها به جریان می اندازد که این امتیاز در دو جنت با درجه پایین تر وجود ندارد. و این چیزی از شأن آنها نمی کاهد،زیرا تنها نجات یافتن از آتش خود فوز بزرگی بوده است و خداوند تعالی گفته است:
«کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَهُ الْمَوْتِ وَ إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَهِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّهَ فَقَدْ فازَ وَ مَا الْحَیاهُ الدُّنْیا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ» (آل عمران/185)
(همه کس چشنده مرگ است و مزدهای شما به صورت کامل در روز قیامت به شما خواهد رسید،پس آن کس که از آتش برکنار شود و به بهشت درآید، رستگار شده است،و زندگی دنیا چیزی جز اسباب فریب و سرگرمی نیست). (مدرسی،1419ق، 14/364)
3-2-4-2- ارزش میوه ها
«فیهِما فاکِهَهٌ وَ نَخلٌ وَ رُمّانٌ»
(در آن دو،میوه خرما و انار است)
نخل و رمان هر دو جز گروه میوه ها هستند ولی به خاطر امتیازی که دارند به صورت جدا ذکر گردیده است.
بعضی از مفسرین پنداشته اند که این میوه در مفهوم “فاکهه” داخل نیست،اشتباه است،زیرا علمای لغت آن را انکار کرده اند،و اصولا عطف “خاص” بر”عام” در مواردی که امتیازی موجود باشد،کاملا معمول است،چنانکه در آیه 98 سوره بقره آمده است:
«مَنْ کانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِیلَ وَ مِیکالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْکافِرِینَ»
(کسی که دشمن خدا و ملائکه و فرستادگان او و جبرئیل باشد(کافر است)و خداوند دشمن کافران می باشد)
در این آیه “جبرئیل” و “میکائیل” که دو نفر از فرشتگان بزرگ خدا هستند بعد از ذکر “ملائکه”به طور عام مورد توجه قرار گرفته اند.(داور پناه،1375، 2/392)
در آیات فوق از میان غذاهای بهشتی مخصوصا روی میوه ها تکیه شده و از میان تمام میوه ها به خصوص خرما و انار را نام می برد و عجب اینکه به جای “خرما” ،”درخت نخل” گفته شده ولی در مورد انار نام خود میوه آمده است و لابد هرکدام نکته ای دارد.
اما ذکر خصوص میوه ها از میان غذاهای بهشتی به خاطر اهمیتی است که میوه ها در تغذیه دارند،تا آنجا که انسان را موجودی “میوه خوار” نامیدند و نقش میوه ها درطراوت و شادابی و نشاط انسان نه تنها از نظر علمی بلکه از نظر تجربه عمومی مردم نیز آشکار شده است.
و اما ذکر درخت نخل به جای میوه ممکن است از این نظر باشد که درخت نخل علاوه بر میوه اش از جهات مختلف مورد استفاده است در حالی که درخت انار چنین نیست، از برگهای نخل انواع وسائل زندگی از فرش گرفته تا کلاه و لباس و وسیله حمل و نقل و تخت خواب می بافند و از الیاف آن استفاده های مختلف می کنند، بعضی از قسمتهای آن خواص دارویی دارد و حتی از تنه آن به عنوان ستون برای بعضی عمارتها یا پل برای عبور از نهرها استفاده می کنند.
و اما انتخاب این دومیوه از میان میوه های بهشتی به خاطر تنوع این دو می باشد. یکی غالبا در مناطق گرم می روید و دیگری در مناطق سرد،یکی ماده قندی دارد،و دیگری ماده اسیدی،یکی از نظر طبیعت گرم است و دیگری از نظر طبیعت سرد،یکی غذاست و دیگری برطرف کننده تشنگی.
و اما “انار” که در بعضی از روایات اسلامی به عنوان بهترین میوه ها (سیدالفاکهه) معرفی شده است.
دانشمندان غذاشناس مطالب بسیاری گفته اند،از جمله روی قدرت پاک کنندگی خون و وجود مقدار قابل ملاحظه ای “ویتامین ث” در آن تکیه کرده اند.
فوائد فراوان دیگری برای انار (شیرین و ترش) در کتب آمده است از جمله تقویت معده،دفع تبهای صفرایی،یرقان،جرب(بیماری خارش)،تقویت دید چشم،رفع جراحات مزمن،تقویت لثه،رفع اسهال است.
حدیثی از امام صادق(ع) نقل شده:
«اطعموا صبیانکم الرمان،فانه اسرع لشبابهم»
(به کودکان خود انار دهید که موجب رشد سریع آنها است). (مجلسی،1403ق، 66/163و164)
و در حدیث دیگری آمده است:
«فانه اسرع لالسنتکم»
(زودتر به سخن می آیند) (همان،165)
و در حدیث دیگری از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) آمده است که فرمودند:
«ما علی وجه الارض ثمره کانت احب الی رسول الله(ص) من الرمان»
(هیچ میوه ای در روی زمین نزد رسول خدا محبوبتر از انار نبود) (کلینی،1407ق، 6/352)
3-2-4-3 همسران بهشتی
«فیهِنَّ خَیراتٌ حِسانٌ»
(در آن دو بهشت [نیز] زنانی هستند نیکو خلق و زیبا)
“خیرات” اصل آن “خیرات” است که حرف “ی” در آن مجزوم شده و تخفیف یافته پس “الخیرات من النّساء” یعنی (الخیّرات من النّساء) که خیر در مرد و زن مذّکر و مؤنث هر دو بکار می رود و هرگاه با “ی” مجزوم به کار رود یعنی با اخلاق خوب و پاک و-خیرات حسان یعنی زنان پاک و خوب. (راغب اصفهانی،1412ق، 300)
در تفسیر قمی حدیثی از معصوم در معنای آیه آمده:
منظور دخترانی هستند که چون گیاه بر لب شط کوثر می رویند،هرقدر از آنها گرفته شود دوباره به جایش می روید.(قمی،1367، 2/346)
طبرسی در مجمع البیان چند صفت برای زنان بهشتی ذکر کرده است:
1.زنانی که افشاگری از شوهرانشان نمی کنند.
2.زنانی که در محافل و مجامع عمومی و راه پیمایی ها سرود و شعار بخوانند نیستند.
3. زنانی که دهانشان عفونی و بدبو باشد نیستند
4. زنانی سر از بام یا پنجره و درب منزل بیرون کنند نیستند.
5.که به شوهرانشان نیرنگ بزنند و بگویند حالا میایم و نیایند تا شوهر بخواب رود نیستند.
6.زنانی که فحاش و بددهن و سلیطه باشند نیستند.
7.زنانی که چشمک به مردان اجنبی و بیگانه بزنند نیستند.
8.زنانی که راه پیمایی در خیابانها و راه ها نمایند و شعار بدهند-نیستند.
9.زنانی که مغرور و فریبنده باشند نیستند.
(طبرسی،1372، 9/320)
خلاصه اینکه تمام صفات کمال و جمالی که در یک همسر مطلوب است وآنچه خوبان همه دارند در آنها جمع است و به همین دلیل قرآن در یک تعبیر کوتاه و پرمعنی از آنها به عنوان “خیرات حسان” تعبیر کرده است.
سپس در ادامه توصیف زنان بهشتی می فرماید:
«حُورٌ مَقصُوراتٌ فِی الخِیامِ»
(آنها حوریانی هستند که در خیمه های بهشتی مستورند.)
“حور” جمع “حوراء” و “احور” به کسی می گویند که سیاهی چشمش کاملا مشکی و سفیدی آن کاملا شفاف است و گاه به زنان سفید چهره نیز اطلاق شده است.(ابن منظور،1414ق، 4/217)
تعبیر به “مقصورات” اشاره به این است که آنها تنها تعلق به همسرانشان دارند و از دیگران مستور و پنهانند.(طریحی،1375، 3/458)
“خیام” جمع “خیمه” است ولی به طوری که در روایات اسلامی آمده خیمه های بهشتی شباهتی به خیمه های این جهان ندارند،از نظر گستردگی و وسعت و زیبایی،این نکته نیز قابل توجه است که “خیمه” طبق آنچه علمای لغت و بعضی از مفسران گفته اند تنها به معنی خیمه های پارچه ای که در میان ما معروف است نمی باشد،بلکه به خانه های چوبی و یا حتی هرخانه مدوری کلمه “خیمه” اطلاق می شودو گاه گفته شده “خیمه” عبارت است از هر خانه ای که از سنگ و مانند آن ساخته نشده باشد.(معطوف،1384،153)
از امام صادق(ع) درباره این آیه سؤال کردند،فرمود: مقصود حوریه هایی است که پیوسته در پرده به سر برده اند و در میان خیمه هایی هستند از درّ و یاقوت و مرجان بر هر خیمه ای چهار در است و بر هر دری هفتاد دربانند و از کرامت الهی هر روزه آنها را به مؤمنان ارمغان کنند.(کلینی،1381ش،201)
آیه بعد توصیف دیگری درباره حوریان بهشتی است که عین آن در سابق گذشت و شرح داده شده:
«لَم یَطمِثهُنَّ إِنسٌ قَبلَهُم وَ لا جَانٌ»
(دست هیچ انس و جنّی پیش از ایشان به آنها نرسیده است)
آیه بعد آخرین توصیفی است که درباره نعمتهای بهشتی آمده است:
«مُتَّکِئِینَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِیٍّ حِسَانٍ»
(ساکنان این دو بهشت در حالی هستند که تکیه بر تختهایی زده اند که با بهترین و زیباترین پارچه های سبز رنگ پوشانده شده است)
“رفرف” در اصل به معنی برگهای گسترده درختان است و سپس به پارچه های زیبای رنگارنگ که بی شباهت به منظره باغها نیست اطلاق شده است. (قرشی،1371، 3/110)
“عبقری” در اصل به معنی هرموجودی بی نظیر است و لذا به دانشمندانی که وجود آنها در میان مردم نادر است،”عباقره” می گویند، بسیاری معتقدند کلمه “عبقر” در آغاز اسمی بوده که عرب برای شهر پریان انتخاب کرده بود و از آنجا که این شهر موضوع ناشناخته و نادری بوده،هر موضوع بی نظیر را به آن نسبت می دهند،و “عبقری” می گویند،بعضی نیز گفته اند که “عبقر” شهری بود که بهترین پارچه های ابریشمین را در آن می بافتند.(ابوالفتح رازی،1408ق،183)
و “حسان” جمع “حسن” (بر وزن چمن) به معنی خوب و زیباست.(قرشی،1371، 2/135)
به هرحال این تغییرات همه حاکی از این است که بهشت همه چیزش ممتاز است از جمله میوه ها، غذاها،قصرها،فرشها و خلاصه هر چیزش در نوع خود بی نظیر و بی مانند است بلکه باید گفت این تغییرات نیز هرگز نمی تواند آن مفاهیم بزرگ و بی مانند را در خود جای دهد و تنها شبحی از آن را در ذهن ما ترسیم می کند.
خداوند در آخرین آیه این سوره می فرماید:
«تَبَارَکَ اسْمُ رَبِّکَ ذِی الْجَلَالِ وَالْإِکْرَامِ»
(پر برکت و زوال ناپذیر است نام پروردگارت که صاحب جلال و اکرام است)
“تبارک” از ریشه “برک” (بر وزن درک) به معنی سینه شتر است و از آنجا که شتران هنگامی که در جایی می خوابند و ثابت می مانند سینه خود را به زمین می چسبانند این واژه به معنی ثابت ماندن و پایدار و بادوام بودن به کار رفته است و نیز از آنجا که سرمایه بادوام و زوال ناپذیر فوائد زیادی دارد به موجود پر فایده “مبارک” گفته می شود و شایسته ترین کسی که این عنوان برای او سزاوار است ذات پاک خداوند است که سرچشمه همۀ خیرات و برکات می باشد.
این تعبیر به خاطر آن است که در این سوره انواع نعمتهای الهی،در زمین و آسمان، در خلقت بشرو در دنیا و آخرت آمده است و از آنجا که اینها همه از وجود پر برکت پروردگار افاضه می شود، مناسبترین تعبیر همان است که در این آیه آمده است.
زیرا منظور از “اسم” در اینجا اوصاف پروردگار است مخصوصاً صفت “رحمانیت” که منشأ همه این برکات است و به تعبیر دیگر افعال خداوند از صفات او سرچشمه می گیرد،اگر عالم هستی را با نظام آفرید و در همه چیز میزان قرار داد “حکمت” او ایجاب می کرد و اگر قانون عدالت را در همه چیز حکمفرما فرمود “علم و عدل” او ایجاب می کند و اگر مجرمان را در انواع مجازاتهایی که در این سوره اشاره شد گرفتار می سازد “منتقم” بودنش اقتضا می نماید،و اگر مؤمنان صالح را مشمول انواع مواهب معنوی و مادی در این جهان و جهان دیگر قرار می دهد،”فضل و رحمت” واسعه او ایجاب می کند،بنابراین “اسم” او اشاره به “صفات” اوست و صفات او هم عین ذات پاک اوست.
تعبیر “ذی الجلال و الاکرام” اشاره ای است به تمام صفات جمال و جلال او و همچنین نام “الرحمن” که سوره با آن شروع شده است.(مکارم شیرازی،1374، 186و187)
سوره با کلمه “الرحمن” شروع شد و با توصیف “الرحمن” با جمله تبارک اسم ربک ذی الجلال و الاکرام” خاتمه پیدا می کند،اشاره به اینکه آنچه که در عالم به وجود آمده است از اول تا آخر عالم،دنیا و آخرت،تمام اینها به اسم “رحمن” به وجود آمده است.(مطهری،1372، 6/79)
در آیه 27 سوره بعد از ذکر نعمتهای مختلف معنوی و مادی دنیا می فرماید:«وَیَبْقَى وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِکْرَامِ »و در پایان سوره بعد از ذکر انواع نعمتهای بهشتی می فرماید:
«تَبَارَکَ اسْمُ رَبِّکَ ذِی الْجَلَالِ وَالْإِکْرَامِ»
این دو تعبیر بیانگر این واقعیت است که همه خطوط به ذات پاک او منتهی می شود و هرچه هست از ناحیه او است،دنیا از ناحیه اوست و عقبی نیز از ناحیه او است و جلال واکرام او همه چیز را فرا گرفته است .
در حدیثی از امام باقر(ع) آمده که در تفسیر آیه«تَبَارَکَ اسْمُ رَبِّکَ ذِی الْجَلَالِ وَالْإِکْرَامِ» فرمود:
«نحن جلال الله و کرامته التی اکرم الله العباد بطاعتنا»
(ما جلال خداوند و کرامت او هستیم که بندگان را به اطاعت ما گرامی داشته است). (بحرانی،1416ق، 4/272)
روشن است که اهل بیت پیامبر(ص) جز به سوی خدا دعوت نمی کنند و جز به اطاعت او نمی خوانند و هادیان راه و کشتیهای نجات در این دریای متلاطم زندگی دنیا هستند و بنابراین یکی از مصداقهای جلال و اکرام الهی محسوب می شوند،چراکه خداوند به وسیله اولیائش مردم را مشمول نعمت هدایت می‌سازد.
نتیجه
از آیات قرآن استفاده می شود که نعمت‌های مادی و معنوی سراسر زندگی بشر را در برگرفته است و آثار رحمت و بخشندگی او در هر چیز متجلی است. خداوند در سوره الرحمن به تذکر و یادآوری بعضی از نعمت‌های دنیوی و اخروی پرداخته، تا بدین سبب انسان متنبه و متوجه باشد که نعمت‌های الهی را چه در ذهن و فکر و چه در عمل مورد انکار قرار ندهدو همیشه به آن نعمت‌ها توجه داشته باشد.زیرا توجه به نعمت‌ روح شکر و سپاسگزاری را در انسان به وجود می آورد و انسان را بیشتر متذکر خدا می کند و بیشتر در صراط و عبودیت قرار می دهد و از مخالفت و عصیان باز می دارد.
از مهمترین نعمت‌های خداوند قرآن مجید می باشد که برنامه رحمت عمومی است و همه افراد باید مطابق آن احکام و قوانین عمل کنند.و بهترین مصداق برای استفاده از رحمت عمومی و قرآن مجید، وجود انسان است که از هرجهت می تواند استفاده نماید.
خداوند به انسان آفرینش نیکویی بخشید و بزرگش داشت و سخن گفتن را به او آموخت تا بر بسیاری از موجودات برتری داشته باشد.مهم ترین حکمت در آفرینش انسان و کاینات آن است که پروردگار در هر چیز برای آفریدگانش شناخته شود و در هیچ چیز نسبت به او نادان نمانند و چنان که شایسته است به پرستش و عبادت بپردازند و به هیچ چیز ننگرند مگر آنکه پیش از دیدن و در ضمن دیدن و پس از دیدن او را با آن چیز ببینید.و این بدین معنی نیست که خداوند منان به پرستش نیاز دارد،بلکه همه نیازمند اویند.
بدین گونه که آشکارترین جنبه در آفرینش ظهور رحمت خداست.او انسان را غرق در دریایی از نعمتها و بخششها کرده است پس آفرینش او رحمت است و تعلیم یافتن و سخن گفتن او نیز نعمتی است،با اندیشه خود در جهان پیرامون خویش به گردش می پردازد.و خورشید و ماه و ستارگان و درختان و آسمان و میزان را مشاهده می کند. زمین،آنچه در آن است، نیز نعمت است و این همه آفریده شده تا یک نظام استوار به مصلحت انسان و دیگر آفریدگان طرح ریزی شده باشد.اگر این چیزها نبود،آدمی راهی برای زنده ماندن پیدا نمی کرد،زیرا خورشید و ماه آثاری مستقیم در زندگی انسان دارند.دریاها را نیز با ذخائرگرانبهایشان آفرید تا وسیله‌ای باشد برای پدید آمدن بعضی از متاع‌های مورد استفاده انسانها.اینها همه نعمتهایی است که خداوند در این دنیا به بندگان خود عنایت کرده است.
خداوند در سوره الرحمن بعد از ذکر نعمتهای دنیوی به معرفی نعمتهای اخروی می‌پردازد و تذکراتی را راجع به قیامت می‌دهد و به نتایج اعمال خوب و بد اشاره می‌کند.
“جهنم” در این سوره به عنوان رحمت الهی معرفی شده است،زیرا آن هشداری است برای انسانها تا بدین طریق از کارهای زشت و گناه آلود اجتناب کنند و نفس خود را از هوا و هوس باز دارند و دچار عذاب الهی نشوند و از رحمت حق محروم نشوند.
در حقیقت آفرینش او براساس رحمت است و اگر عقوبت نیز می دهد از روی لطف و مهربانی است.بخشیدن گناهان و قبول توبه ی بندگان و عیب پوشی از آنان و دادن فرصت برای جبران اشتباهات همه مظاهر رحمت و مهربانی اوست.
نتیجه اینکه آثار رحمت الهی شامل همه موجودات می شود حتی رحمت رحیمیه که جمیع هدایت هادیان طریق توحید از جلوه آن می باشد شامل همه هست جز آنکه افرادی که از فطرت استقامت خارج شده اند و به سوء اختیار خود و به خواست خود، خود را از آن محروم نمودند،نه اینکه این رحمت شامل حال آنان نباشد.
فهرست منابع و مآخذ
قرآن مجید،ترجمه محمدمهدی فولادوند،تهران،دارالقرآن الکریم،چاپ اول.
نهج البلاغه، شریف رضی،محمدبن حسین(1387) ، ترجمه دشتی،مشهد،آستان قدس رضوی،چاپ دهم
1.انصاریان،حسین(1384)جلوه‌های رحمت الهی،قم،دارالعرفان،چاپ اول.
2.__________(1382) توبه آغوش رحمت،قم،دارالعرفان،چاپ سوم.
3.اختریان،محمود(1374)گنجینه‌های دانش یا زندگی،تهران،نشرمحمد.
4.ابوالفتوح رازی،حسین بن علی(1408ق)روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن، مشهد،بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
5.آلوسی،سید محمود(1415ق) روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیه،چاپ اول.
6.امینی،عبدالحسین(1386)الغدیر،تهران،بنیادبعثت
7.ابن منظور،محمدبن مکرم(1414ق)لسان العرب،بیروت،دار صادر،چاپ سوم.
8.ابن هشام،عبدالملک(بی تا)سیره ابن هشام،بیروت،دارالمعرفه.
9.ابن اثیر،معزالدین(1376)اسدالغابه،بیروت،دارالمعرفه.
10. ابن بابویه،محمدبن علی (1398ق) التوحید للصدوق،قم،جامعه مدرسین،چاپ اول.
11.__________________ (1376)الامالی شیخ صدوق،تهران،کتابچی،چاپ ششم
12._____________(1378ق)عیون اخبارالرضا،تهران،نشرجهان، چاپ اول.
13._____________(1966م)علل الشرایع،قم،کتابفروشی داوری ،چاپ اول.
14._____________(1361)الخصال،قم،جامعه مدرسین،چاپ اول.
15.____________(1413ق)کتاب من لا یحضره الفقیه،قم،دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم،چاپ دوم
16.___________(بی تا)فضائل الشیعه،تهران،أعلمی،چاپ اول.
17.بیدشک،احمد(1391)علم و زندگی،بی جا،بهجت،چاپ دهم.
18.بانوی اصفهانی،نصرت امین(1361)مخزن العرفان درتفسیر قرآن ، تهران، نهضت زنان مسلمان، چاپ اول.
19.بحرانی،سیدهاشم(1416ق)البرهان فی تفسیرالقرآن،بنیادبعثت،چاپ اول.
20.پاک نژاد،سیدرضا(1361)اولین دانشگاه و آخرین پیامبر،بی جا،چاپ اول.
21.تنکابنی، سیدمحمد(1080ق) تحفه حکیم مؤمن،قم، کتابخانه آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه(س).
22.جوادی آملی،عبدالله(1391) تفسیر تسنیم،تهران،مرکزنشراسراء.
23.__________(1389) ادب فنای مقربان،تهران،مرکزنشراسراء،چاپ اول.
24.حسینی همدانی،سیدمحمدحسین(1404ق) انواردرخشان،تهران،کتابفروشی لطفی،چاپ اول.
25.حسینی شاه عبدالعظیمی،حسین بن احمد(1363) تفسیراثناعشری،تهران،انتشارات میقات، چاپ اول.
26.حکیمی،محمدرضا و محمد حکیمی(1380) الحیاه،تهران،دفتر نشر فرهنگ اسلامی،چاپ اول.
27.حقی بروسوی،اسماعیل(بی تا) روح البیان،بیروت،دارالفکر.
28.حرعاملی،محمدبن حسن(1409ق) وسائل الشیعه،قم،موسسه آل البیت،چاپ اول.
29.خرازی،محسن(1371) بررسی مستند در اثبات معاد،قم،قیام.
30 .خمینی،روح الله(1390) آداب الصلاه ،تهران،موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
31.داورپناه،ابوالفضل(1375)انوارالعرفان فی تفسیر القرآن،تهران،انتشارات صدر،چاپ اول.
32.دهخدا،علی اکبر(1339) لغت نامه دهخدا،تهران،سیروس.
33.روحانی،سید محمد حسین(1370)کامل بن اثیر،شابک،اساطیر.
34.راغب اصفهانی،حسین بن محمد(1412ق) مفردات فی غریب القرآن،دمشق بیروت،دارالعلم، چاپ اول.
35.ری شهری،محمد(1386) میزان الحکمه،بی جا،دارالحدیث.
36.زمخشری،محمود(1407ق) الکشاف عن حقایق قوامض التنزیل،بیروت،دارالکتب العربی،چاپ سوم.
37.سبحانی،جعفر(1363)منشورجاوید،قم،انتشارات توحید.
38.سیاح،احمد(1368) فرهنگ نوین،تهران،بی نا.
39.سیوطی،جلال الدین(1404ق) الدرالمنثور فی تفسیرالمأثور،قم ،کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
40.شریف لاهیجی،محمدبن علی(1373)تفسیر شریف لاهیجی،تهران،دفتر نشرداد،چاپ اول.
41.شاکرین،حمیدرضا(1387) رازآفرینش،قم،شابک،چاپ اول.
42.صدر،سیدرضا(1352) نشانه‌هایی از او،بی جا،کتابخانه بزرگ اسلام،چاپ اول.
43.طیب،سیدعبدالحسین(1378) اطیب البیان فی تفسیر القرآن،تهران،انتشارات اسلام، چاپ دوم.
44 .طوسی،محمدبن حسن(بی تا) التبیان فی تفسیرالقرآن،بیروت،دارالاحیاء التراث العربی.
45.طبرسی، فضل بن حسن(1372) مجمع البیان فی تفسیر القرآن،تهران، اتنشارات ناصر خسرو، چاپ سوم.
46._____________(1377)تفسیرجوامع الجامع،تهران،انتشارات دانشگاه تهران،چاپ اول.
47.طباطبایی،سید محمد حسین(1417ق) المیزان فی تفسیر القرآن،قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم.
48.طریحی،فخرالدین(1375) مجمع البحرین،تهران،کتابفروشی مرتضوی،چاپ سوم.
49.عاملی،ابراهیم(1360)تفسیرعاملی،تهران،انتشارات صدوق،چاپ اول.
50 .عروسی حویزی،عبد علی جمعه(1415ق)تفسیر نورالثقلین،قم،انتشارات اسماعیلیان،چاپ چهارم.
51.فیض کاشانی،محمد بن شاه مرتضی(1415ق)تفسیر الصافی،تهران،مکتب الصدر،چاپ دوم.
52.فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمدبن عمر(1420ق) مفاتیح الغیب،بیروت، داراحیاءالتراث العربی، چاپ سوم
53.____________________________تفسیرکبیر،بیروت،دارالاحیاءالتراث العربی، چاپ سوم.
54.فراهیدی،خلیل بن احمد(1410ق)کتاب العین،قم،انتشارات هجرت،چاپ دوم
55.فرات کوفی، فرات بن ابراهیم(1410ق)تفسیر فرات کوفی،تهران،سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی،چاپ اول
56.قرشی،سید علی اکبر(1371) قاموس قرآن،تهران،دارالکتب اسلامیه،چاپ ششم.
57.____________(1377)تفسیراحسن الحدیث،تهران،بنیاد بعثت،چاپ سوم.
58.قمی،شیخ عباس(بی تا) سفینه البحار،تهران،انتشارات اسوه.
59.قمی مشهدی،محمد بن محمدرضا(1368)تفسیر کنزالدقائق و بحرالغرائب،سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی،چاپ اول.
60.قمی ،علی بن ابراهیم(1367)تفسیر قمی،قم،دارالکتاب،چاپ چهارم.
61.کاشانی،ملافتح الله(1336) منهج الصادقین فی الزام المخالفین، تهران،کتابفروشی محمد حسن علمی.
62.کریمی حسینی،سید عباس(1382)تفسیر علیین،قم،انتشارات اسوه،چاپ اول.
63.کلینی، محمد بن یعقوب(1407ق)الکافی،تهران،دارالکتب اسلامیه، چاپ چهارم. 64.گنابادی،سلطان محمد(1408ق) بیان السعاده فی مقامات العباده،بیروت،موسسه العلمی للمطبوعات،چاپ دوم.
65.مکارم شیرازی،ناصر(1374)تفسیر نمونه،تهران،دارالکتب الاسلامیه،چاپ اول.
66.مطهری،مرتضی(1387)آشنایی با قرآن،تهران،انتشارات صدرا،چاپ سیزدهم.
67.موریسن،کریستین(1335)راز آفرینش انسان،امیر کبیر،جاپ اول.
68.مصطفوی،حسن(1380)تفسیر روشن،تهران،مرکزنشر کتاب،چاپ اول.
69.مدنی،ضامن بن شرقم(1420ق) وقعه الجمل،قم،نشر محمد،چاپ اول.
70.معطوف،لویس(1384)المنجد،تهران،انتشارات ایران،چاپ پنجم
71.مجلسی،محمدباقر(1403ق) بحارالانوار،بیروت،دارالاحیاءالتراث العربی،چاپ دوم.
72.مراغی،احمدبن مصطفی(بی تا)تفسیر مراغی،بیروت،دارالاحیاءالتراث العربی.
73.مدرسی،سید محمد تقی(1419ق) من هدی القرآن،تهران،دار محبی الحسین،چاپ اول.
74.مصطفوی،حسن(1360)التحقیق فی کلمات القرآن الکریم،تهران،بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
75.نقوی قاینی خراسانی،محمدتقی(بی‌تا) مفتاحالسعاده،تهران،مکتبه المصطفوی
76 .هارون،یحیی(بی تا)راه خداشناسی،قم،دارالعلم.
77.وجدی،فرید(1339)دائره المعارف فرید وجدی،قم،درسهایی از مکتب اسلام.
78.وقار ،محمدحسین(1391)دانشنامه قرآن،بی جا،بی نا،چاپ اول.
79 .واعظ موسوی،علی اکبر(1370)اقوال الائمه،تهران،بی نا
80.وحید بهبهانی،محمدباقر(1426ق)حاشیه الوافی،قم،مؤسسه علامه،چاپ اول.

Abstract
Divine wisdom and education, with the love and mercy of God and all His creatures, and creatures of the world are in the scope of development, understanding God’s mercy and grace and kindness of the human right to insight and profound insight, and her life is associated with transformation. Rahman what it takes? data. Human creation, education, and the arithmetic, mental and physical food, raising the creation of the heavens and the earth with its benefits and blessings of heaven, and served as the earthly blessings, including gardens, fountains, fruit, wives beautiful, faithful and kind Lbas•hav … as is the heavenly blessings. And a brief mention of the fate of the perpetrators have been to hell and as a warning to humans is known as mercy.

پایان نامهi– (248)

1-5-1-1-2-آنتوسیانین ها 13
1-5-1-2- دفاع آنزیمی 14
1-5-1-2-1- تنظیم اسمزی 14
1-5-1-2-2- پرولین 14
1-6-کاربردهای امواج مایکروویو 15
1-7-گیاهان دارویی 16
1-7-1- تاریخچه 16
1-7-2- شیرین بیان 17
1-7-3-خصوصیات گیاهشناسی 17
1-7-4- اندام های مورد استفاده 18
1-7-5- مواد وترکیبات 19
1-7-6-کاربرد های دارویی 20
1-7-7- روش های تکثیر 20
1-7-8- خواب بذر 20
1-7-8-1- خواب اولیه 21
1-7-8-2- خواب ثانویه 22
1-7-8-3-برطرف کردن خواب 22
1-8- اصطلاحات 22
فصل دوم 25
2- نتایج یافته های دیگران 26
2-1- اثر تیمارهای مختلف در شکستن خواب بذر 26
2-2- اثر امواج الکترومغناطیس بر پارامترهای رشد 26
2-3- اثر امواج الکترومغناطیس بر پارامترهای بیوشیمیایی 28
--------------------------------------------------- نکته مهم : هنگام انتقال متون از فایل ورد به داخل سایت بعضی از فرمول ها و اشکال (تصاویر) درج نمی شود یا به هم ریخته می شود یا به صورت کد نمایش داده می شود ولی در سایت می توانید فایل اصلی را با فرمت ورد به صورت کاملا خوانا خریداری کنید: سایت مرجع پایان نامه ها (خرید و دانلود با امکان دانلود رایگان نمونه ها) : elmyar.net --------------------------------------------------- فصل سوم 30
3- مواد وروش ها 31
3-1- زمان ومحل آزمایش 31
3-2- مواد گیاهی 31
3-3-تیمار اسید سولفوریک 31
3-4- نحوه اعمال تیمارها 31
3-4-1- گروه بندی تیمارها 31
3-4-2- تیمار امواج مایکروویو 31
3-5- مطالعه صفات مورفولوژیک 32
3-5-1- محاسبه درصد جوانه زنی 32
3-5-2- محاسبه سرعت جوانه زنی 32
3-5-3- محاسبه شاخص بنیه بذر 33
3-5-4-محاسبه شاخص استرس 33
3-5-5- اندازه گیری طول ریشه چه وساقه چه 34
3-5-6- محاسبه وزن تر وخشک 34
3-6- مطالعات بیوشیمیایی 34
3-6-1- اندازه گیری مقدار رنگیزه های گیاهی 34
3-6-1-1- سنجش کلروفیل و کاروتنوئید 34
3-6-1-2- سنجش آنتوسیانین 35
3-6-1-3- سنجش پرولین 35
3-6-1-3-1- روش تهیه معرف 35
3-6-1-3-2-روش اندازه گیری پرولین 35
3-6-1-3-3- منحنی استاندارد 36
3-7- عملیات آماری 36

پایان نامهi– (247)

5-2- طیفسنجی FTIR………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….67
5-3- انتقال حرارت……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………68
5-4- خواص فیزیکی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………70
5-5- خواص مکانیکی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….72
5-5-1- خواصخمشی………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………72
5-5-1-1- مدول گسیختگی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….72
5-5-1-2- مدولالاستیسیته…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….73
5-5-2- چسبندگی داخلی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….74
نتیجهگیری…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………75
پیشنهادات…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………76
منابع………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….78
چکیده انگلیسی………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..86
فهرست شکلها
شکل 3-1- نانو نقره تولید شده………………………………………………………………………………………………………………………………………………..44
شکل 3-2- دستگاه اشباع مجهز به المنت حرارتی………………………………………………………………………………………………………………….45
شکل 3-3- نمایی از دستگاه میکروسکوپ الکترونی (SEM) واقع در آزمایشگاه رضایی……………………………………………………….46
شکل 4-1- تصویر SEM محلول کلوئیدی نانونقره تولید شده………………………………………………………………………………………………..52
شکل 4-2- تصویر SEM خردهچوب اشباع شده با نانو ذرات نقره……………………………………………………………………………………………53
شکل 4-3- تصویر SEM خردهچوب شاهد……………………………………………………………………………………………………………………………….53
شکل 4-4- طیف EDS خردهچوب اشباعشده با نانو…………………………………………………………………………………………………………………54
شکل 4-5- طیفهای FTIR نمونههای تیمار شده و شاهد………………………………………………………………………………………………………56
شکل 4-6- طیفهای FTIR نمونههای تیمار شده و شاهد………………………………………………………………………………………………………56
شکل 4-7- زمان رسیدن دما به 100 درجه سانتیگراد در تیمارهای مختلف…………………………………………………………………………58
شکل4-8- حداکثر دمای ثبت شدهی مغز کیک در سطوح مختلف تیمار…………………………………………………………………………………59
شکل 4-9- میانگین جذب آب پس از 2 ساعت غوطهوری………………………………………………………………………………………………………..61
شکل 4-10- میانگین جذب آب پس از 24 ساعت غوطهوری…………………………………………………………………………………………………..61
شکل 4-11- میانگین واکشیدگی ضخامت پس از 2 ساعت غوطهوری…………………………………………………………………………………….62
شکل 4-12- میانگین واکشیدگی ضخامت پس از 24 ساعت غوطهوری…………………………………………………………………………………..63
شکل4-13- اثر سطوح مختلف تیمار بر مدول گسیختگی…………………………………………………………………………………………………………54
شکل 4-14- اثر سطوح مختلف تیمار بر مدول الاستیسیته………………………………………………………………………………………………………65
شکل 4-15- اثر سطوح مختلف تیمار بر مقاومت چسبندگی داخلی………………………………………………………………………………………..66
فهرست جدولها
جدول 3-1- مشخصات فنی چسب مورد استفاده………………………………………………………………………………………………………………………33
جدول3-2- ابعاد و تعداد نمونههای آزمونی در هر تکرار و تیمار……………………………………………………………………………………………….37
جدول4-1- نتایج کمی طیف EDS…………………………………………………………………………………………………………………………………………..54
جدول 4-2- اثر تیمارهای مختلف بر انتقال حرارت طی فرآیند پرس گرم……………………………………………………………………………….57
جدول 4-3- اثر تیمار نانو، گرمآبی و نانو-گرمآبی بر تغییرات وزن……………………………………………………………………………………………60

بخش اول: مقدمه و کلیات
1-1- مقدمه
چوب از زمان پیدایش انسان تاکنون همواره بهعنوان مادهای بسیار مهم مطرح بودهاست. در سالهای اخیر، بازار مصرف اوراق فشردهچوبی گسترش قابلملاحظهای یافتهاست. از دلایل عمده آن مزایای ویژه پانلهای چوبی، مانند یکنواختی خواص کاربردی در سطح پانل، امکان تولید در ابعاد بزرگ و سطح صاف با کیفیت مطلوب میباشد (تومن و همکاران، 2010). در میان محصولات متنوع حاصل از فرآوردههای چوبی، تختهخردهچوب بهلحاظ تنوع استفاده، فرآیند نسبتاً ساده تولید و انعطافپذیری مواد اولیه از اهمیت ویژهای برخورداراست. این صنعت در اوایل قرن بیستم صنعتی گردید و با تولید رزینهای مصنوعی در دهههای چهل تا شصت میلادی توسعه چشمگیری یافت (فتحی و همکاران، 1389) . در کنار ویژگیهای منحصر به فرد تختهخردهچوب، این ماده دارای ویژگیهای نامطلوبی همچون ناپایداری ابعاد که از تبادل رطوبت با محیط پیرامون آن ناشی میشود، هست. این ویژگی باعث تغییر ابعاد چوب شده و بر روی خواص مکانیکی، هدایت حرارتی، صوتی و الکتریکی آن اثر میگذارد. همچنین این ماده دارای ویژگیهایی همچون تخریب زیستی، هوازدگی، قابلیت اشتعال و … هست.
در نتیجه، اگر فرآوردههای چوبی بدون هیچ گونه تیمار اصلاحی تحت شرایط نامطلوب (بخصوص مصارف بیرونی) بهکار روند، کیفیت آنها تحت تاثیر قرار میگیرد و عمر مفیدشان نیز محدودتر خواهد شد. جهت بهبود خواص، میبایست تیمار‌هایی روی فرآوردههای مرکب چوبی اعمال نمود تا کاربرد آنها را افزایش داد. در سالهای اخیر بیشتر از روشهای اصلاح چوب برای حل مشکلات زیستمحیطی، و بهبود خواص چوب و فرآوردههای آن استفاده میشود که تیمار گرمایی یکی از این روشها است (هیل، 2006). در تجزیه حرارتی، همیسلولز نسبت به سایر پلیمرهای چوب بیشتر در معرض تخریب هستند (استام، 1964؛ آلن و همکاران، 2002). تخریب سلولز نسبت به همیسلولز در دماهای بالاتر اتفاق میافتد، هرچند گاهی اوقات در دماهای پایین تخریب همیسلولز بسیار آهسته است (هیل، 2006). با حرارتدهی چوب در هوا به بیش از دمایc 120ْ، درجهی پلیمریزاسیون (DP) کاهش مییابد (فنگل و وگنر، 1984). در مراحل آغازی تیمار، افزایش در درجه بلورینگی و وسعت نواحی بلوری ملاحظه شد، اما با افزایش زمان تیمار، هر دو کاهش مییابند (هیل، 2006).
تیمار گرمایی منجر به تغییر در خواص فیزیکی گوناگون از قبیل کاهش در رطوبت تعادل (اوباتایا و همکاران، 2000؛ اوباتایا و تومیتا، 2002)، کاهش خاصیت هیگروسکوپیک (متسا کورتلینن و همکاران، 2006؛)، بهبود در چسبندگی (فولریچ و همکاران، 2006)، بهبود دوام طبیعی (بونسترا و همکاران، 2006؛ هانگر و همکاران، 2002؛ سیلر و همکاران، 2000)، افزایش نواحی بلوری سلولز (بویان و همکاران، 2000؛ تجادا و همکاران، 1997؛ اوداکا و فرنو، 2003) و مقدار ظاهری لیگنین (کامدم و همکاران،2002؛ نوپنن و همکاران، 2004) میگردد. از سوی دیگر اصلاح حرارتی باعث کاهش استحکام و مقاومت چوب میشود (آویمی و وسترمارک، 2005؛ هونگ و لین، 2000؛ کامدم و همکاران، 2002) که مقدار این کاهش با زمان تیمار و گونه چوب مرتبط است. کاهش مقاومتها در سوزنیبرگان بیشتر از پهنبرگان بودهاست (بنگتسون و همکاران، 2002). در فرآیند ساخت تختهخردهجوب مرحله پرس از اهمیت بالایی برخوردار است که تاثیر مستقیمی در خواص کاربردی محصول و همچنین راندمان تولید میگذارد (دوستحسینی، 1380). بررسی تاثیر انتقال حرارت پرس و رابطه آن با ویژگیهای فیزیکی و مکانیکی محصول، ما را در دستیابی به بهترین کیفیت کمک میکند. در سال‌های اخیر تلاشهای زیادی برای کاهش زمان پرس و افزایش بازدهی خط تولید به عمل آمدهاست. در همین راستا پیشرفت علوم با ظهور فناوری نانو سرعت قابل توجهی یافتهاست.
کاربرد فناورینانو در بخش‌های مختلف صنایع چوب در حال افزایش است (سلیکر، 2005؛ تقییاری، 2010). با توجه به پژوهشهای مختلف ثابت شدهاست. افزودن نانو ذرات فلزی به چوب و فرآوردههای آن، باعث بهبود خواص فیزیکی (بهمنی، 1391؛ ابراهیمنژاد، 1390؛ سیاهپشت، 1390؛ یکهخانی، 1390)، افزایش مقاومت چوب (بهمنی، 1391؛ رنگاور و همکاران، 2013؛ اختری و همکاران، 2012) و بهبود انتقال حرارت میشود (لایقی و همکاران، 1389؛ فرجاللهپور، 1389؛ رسام و همکاران، a2012؛ تقییاری، 2010؛ b2011 تقییاری و همکاران، a2011 ، a,b2012). از طرف دیگر تیمار حرارتی بعد از اشباع چوب با نانو ذرات فلزی بهدلیل قابلیت هدایت حرارتی، حرارت را سریعتر انتقال میدهد و باعث تغییرات بیشتری در ویژگیهای چوب میشود (سیاهپشت، 1390؛ تقی یاری، 2010). به همین دلیل در این پژوهش، اثر تیمار گرمآبی بر روی تخته خرده چوب اشباع شده با نانو ذرات بررسی خواهد شد.
1-2- فرضیات پژوهش:
1- تیمار ترکیبی نانو نقره-گرمآبی در مقایسه با تیمار گرمآبی موجب بهبود محسوستر خواص فیریکی تخته خردهچوب خواهدشد.
2-تیمار ترکیبی نانو نقره-گرمآبی باعث تغییر مقاومتهای مکانیکی چوب میشود.
3- نانو نقره باعث افزایش انتقال حرارت در خردهچوب، امکان اعمال تیمارحرارتی در دماهای پائینتر و کاهش زمان پرس میشود.
1-3- اهداف پژوهش:
کاهش زمان پرس گرم طی ساخت تخته.
حفظ مقاومتهای مکانیکی تختهخردهچوب اصلاح شده در حد استاندارد.
افزایش ثبات ابعاد تختهخردهچوب اصلاح شده به روش ترکیبی نانو-گرمآبی.
در این پژوهش از چوب گونهی راش پهن برگ بومی ایران به سبب پوشش وسیع سطح جنگلهای شمال کشور استفادهشد.
در این تحقیق اثر نانوذرات نقره با قابلیت هدایت حرارتی بالا بر تیمار گرمآبی خردهچوب راش مورد مطالعه قرار گرفت.
1-4- کلیات
1-4-1- راش
شاید بتوان راش را مهمترین جنس جنگلهای تجاری کشور (شمال) نامید. شخصی بهنام لینه در سال 1735میلادی، جنس راش را Fagus نامید. جنس Fagus متعلق به خانواده Fagaceae است که نه فقط به علت تعداد زیاد گونه (تقریباً 860 گونه) (ویسنی، 1997)، بلکه به دلیل توزیع گسترده در جنگلهای نیمکرهشمالی و جنوبی از اهمیت خاصی برخوردار است (پیترس، 1992).
گونه معروف آن در جنگلهای شمال Fagus orientalis است که حدود 4/17 درصد سطح کل جنگلهای طبیعی شمال، 96/29 درصد از حجم کل درختان سرپا و حدود 6/23 درصد کل درختان موجود را تشکیل میدهد (سازمان جنگلها و مراتع کشور، 1375؛ رسانه و همکاران، 1380؛ امینی و همکاران، 1388). میانگین موجودی در هکتار تودههای راش ایران به صورت خالص از 480 تا 740 مترمکعب در هکتار و تودههای آمیخته از 600 تا 700 مترمکعب در هکتار متغیر است (ثاقب طالبی، 1383). حد بالایی راشستانها در ناحیه غربی (گیلان) 1800 متر، در مازندران 2200 متر، و در ناحیه شرقی (گلستان) 1400 متر بالاتر از سطح دریای آزاد است (مروری مهاجر، 1384). اسامی محلی آن در مناطق مختلف شمال کشور، راش (گیلان، تنکابن،کلاردشت وکجور)، چلر، چلهر (نور)، مرس (مازندران)، راج (منجیل)، الاش، الواش و آلاش (درفک و طوالش)، قزل آغاج (گرگانرود)، قزل گز (آستارا) میباشد (ثابتی، 1382). وزن مخصوص چوب آن 9/0-6/0 گرم بر سانتیمترمکعب بوده و مقاومت آن به تغییرات حرارت و نیز به آفات چوبخوار کم است.
چوب راش ایران از نظر طبقهبندی جزء پهنبرگان با دانسیته متوسط محسوب میشود. چوبی است نسبتاً سنگین، مقاوم به ضربه و برای مصارفی نظیر تهیه روکش، درب و پنجرهسازی، کارهای ساختمانی، نجاری عمومی، تراورس راهآهن و … بسیار مناسب میباشد (پارسا پژوه، 1355).
1-4-2-تختهخردهچوب
در میان محصولات متنوع حاصل از منابع لیگنوسلولزی، تختهخردهچوب از جایگاه ویژهای به لحاظ تنوع در کاربرد، فرآیند نسبتا ساده تولید، انعطافپذیری بسیار زیاد در مواد اولیه مورد نیاز و همچنین پتانسیل زیاد در ایجاد اشتغال برخوردار است . این صنعت در اوایل قرن بیستم متولد گردید و با تولید رزینهای مصنوعی در دهههای چهل تا شصت میلادی توسعه چشمگیری یافت (فتحی و همکاران، 1389) .
این صنعت در حال حاضر به علت استفاده از هر گونه ضایعات چوبی اعم از شاخهها، مازاد مزارع پنبه و غلات، کتان و کنف و دیگر گیاهان چوبی و همچنین نداشتن عیوب متمرکز، یکنواختی خواص کاربردی در سطح، امکان تولید در ابعاد بزرگتر، سطوح صاف با کیفیت مطلوب و سهولت کاربرد در ردیف مهمترین صنایع وابسته به چوب قرار دارد. متاسفانه فرآوردههای چوبی و لیگنوسلولزی دارای ویژگیهای نامطلوبی چون بیثباتی ابعاد که از جذب رطوبت ناشی میشود، تخریب زیستی و قابلیت اشتعال هستند. لذا در سالهای اخیر سعی شده است با استفاده از روشهای متعدد اصلاحی مانند اصلاح شیمیایی، حرارتی و مکانیکی، معایب این فراوردهها را تعدیل نموده و آنها را برای کاربردهایی با قابلیتهایی فراتر، مورد استفاده قرار دهند.
1-4-3- اصلاح چوب
چوب مادهای مهندسی با ویژگیهای مناسب جهت ساخت درب، پنجره و کارهای ساختمانی و غیره میباشد. این ماده مهم طبیعی علاوه بر خصوصیات مناسب، دارای معایب فنی مهمی مانند عدم ثبات ابعاد، تخریب زیستی، قابلیت اشتعال، تخریب بر اثر اشعه ماورای بنفش و غیره میباشد که در بسیاری از موارد کاربردشان را محدود میکنند. بهمنظور بهبود خواص مزبور از شیوههای متعددی همچون حفاظت چوب با استفاده از مواد شیمیایی حفاظتی، استفاده از پوششهای بیرنگ یا رنگی به منظور محدود کردن جذب و دفع رطوبت و مقابله با اشعه خورشید و بسیاری روشهای دیگر استفاده نمودهاند. متاسفانه هر یک از این روشها نیز مشکلات زیست محیطی متعددی به بار آوردهاند.
--------------------------------------------------- نکته مهم : هنگام انتقال متون از فایل ورد به داخل سایت بعضی از فرمول ها و اشکال (تصاویر) درج نمی شود یا به هم ریخته می شود یا به صورت کد نمایش داده می شود ولی در سایت می توانید فایل اصلی را با فرمت ورد به صورت کاملا خوانا خریداری کنید: سایت مرجع پایان نامه ها (خرید و دانلود با امکان دانلود رایگان نمونه ها) : elmyar.net --------------------------------------------------- اصلاح چوب با نگرشی چندجانبه، نه تنها به بالابردن مقاومتها و بسیاری از ویژگیهای نامطلوب آن میپردازد، بلکه به عنوان روشی نوین درصدد رفع اشکالات ناشی از فرآیندهای زیان آوری چون حفاظت و اصلاح با مواد شیمیایی سمی میپردازد (قربانی، 1387). این روشها اساساً بر مبنای اصولی که دوستدار طبیعت باشند، استوار هستند.
1-4-3-1- اصلاح حرارتی
در میان فرآیندهای اصلاح چوب کارآیی اصلاح حرارتی بیشترین پیشرفت تجاری را داشتهاست (تقییاری، 2010) که به عنوان یک روش بالقوه برای بهبود ثبات ابعادی چوب و افزایش مقاومت در برابر پوسیدگی (هیل، 2006) به رسمیت شناختهشدهاست. هدف از تیمار حرارتی چوب کاهش رفتار جذب آب از طریق اصلاح برخی از ترکیبات سازنده چوب در شرایط کنترلشده میباشد که منجر به تجزیه حرارتی اندک آن میشود. هدف از این نوع تیمارها برقراری تعادلی بین اصلاح ویژگی جذب رطوبت و مشکل کاهش مقاومت مکانیکی با توجه به نوع کاربرد فرآورده میباشد.
درجه حرارت بیش از 150 درجهسانتیگراد خواص فیزیکی و شیمیایی چوب را به طور دائم تغییر میدهد. در اثر تیمار حرارتی و با کاهش مکانهای آبدوست چوب، خاصیت نمپذیری آن کم میشود و جذب آب و واکشیدگی چوب تیمار حرارتیشده کاهش مییابد (کارتال و همکاران، 2007). اصلاح حرارتی با تیره رنگ کردن چوب، بهبود رطوبت تعادل و مقاومت به پوسیدگی، کاهش مقاومت چوب را به همراه دارد (سیرجانن، 2001).
1-4-3-2- تیمار گرمآبی
تیمار گرمآبی یکی از روشهای متداول اصلاح حرارتی چوب با اعمال حرارت در محیط آب میباشد. طی تیمار گرمآبی، آب ناقل گرما است و حضور آب باعث افزایش واکنشپذیری ترکیبات چوب میشود. گرما سبب انجام واکنشهای تخریبی همیسلولزها، کریستالی شدن سلولز و انجام واکنشهای تراکمی لیگنین و همچنین تشکیل پیوندهای عرضی لیگنین میشود (تجیردسما و میلیتز، 2005؛ گروت و همکاران، 2001؛ گروت و همکاران، 1999؛ ایلدیز و گوموسکایا، 2007).
در اثر تیمار گرمآبی، بهبود خواص فیزیکی (محبی و ثنایی، 2005؛ تجیردسما و میلیتز، 2005؛ آب و یاماموتا، 2006) و کاهش خواص مکانیکی چوب و فرآوردههای آن (طلایی و همکاران، 1390؛ سانکویست و همکاران، 2006؛ محبی و همکاران، 2007) مشاهده میگردد. مقاومت در برابر عوامل مخرب زیستی (میلیتز، 2002)، تغییر ساختار شیمیایی چوب (تجیردسما و همکاران، 1998؛ تجیردسما و میلیتز، 2005؛ گروت و همکاران، 2001؛ بونسترا و تجیردسما، 2006) و تغییر رنگ چوب (سانکویست، 2002؛ سانکویست و همکاران، 2006) از نتایج دیگر این تیمار میباشد.
1-5- فناوری نانو
نانو تکنولوژی عبارت است از فناوری در سطوح اتمها، مولکولها، و ابر مولکولها در محدوده 1 تا 100 نانومتر (سلیمی، 1387؛ دیداری وهمکاران، 1390). طی سالهای اخیر فناوری جدید نانو در ایران و کشورهای مختلف جهان وارد عرصههای مختلف علمی و صنعتی شدهاست. نانو تکنولوژی یک فرصت فوقالعاده و علم مدرن برای حفاظت چوب از طریق آفتکشهای فلزی منحصر بهفرد است. نانو ذرات با اندازه کوچک بهراحتی به منافذ موجود در چوب دسترسی پیدا میکنند و موجب بهبود ویژگیهای چندسازه میشود (بات و همکاران، 2008).
چوبهایى که با استفاده از فناورى نانو اصلاح مىشوند بسیار مستحکمتر از محصولات روشهاى سنتى خواهندبود. بهطور خلاصه می‌توان گفت با به کاربردن تکنولوژی نانو خواص فیزیکی، مکانیکی و بیولوژیکی چوب بهبود مییابد (سیاهپشت، 1390). در این راستا اخیراً اشباع چوب‌الات با نانو ذرات فلزی و متعاقباً، تیمار گرمایی نمونه‌ها مورد بررسی قرار گرفتهاست (سیاهپشت، 1390؛ دهقانیان، 1391؛ مرادی، 1391؛ تقییاری، 2010).
1-5-1- نانو ذرات
اولین و مهمترین عنصر پایه در فناوری نانو، نانوذره است. منظور از نانوذره ذراتی با ابعاد نانومتری در هر سه بعد میباشد. نانوذرات میتوانند از مواد مختلفی تشکیل شوند، مانند نانوذرات فلزی، سرامیکی و … . یک نانوذره، ذره‌ای است که ابعاد آن در حدود ۱ تا ۱۰۰ نانومتر باشد. نانوذرات به دلیل اندازه بسیار ریز و سطح ویژه بسیار زیاد، به شدت واکنشپذیر هستند. نانو مواد عنصری متداول شامل نانونقره (Nano Ag)، نانوطلا (Nano Au)، نانومس (Nano Cu)، نانوآهن (Nano Fe)، نانونیکل (Nano Ni)، نانوسیلیس (Nano Si)، نانوتیتانیوم (Nano Ti)، نانوروی (Nano Zn) و …  میباشند. نانومحلولها نیز دستهای دیگر از نانومواد هستند که از ترکیب نانوذرات عنصری (مانند نانو نقره)، اکسیدی یا غیراکسیدی در یک حلال تهیه میشوند. این حلال میتواند آب مقطر، انواع الکل مانند اتانول، متانول، پروپانول و …  باشد.
1-5-1-1- فرآیندهای تولید نانو ذرات:
روشهای ساخت مواد نانویی را میتوان در دو مقوله کلی دستهبندی کرد:
1) بالا به پایین: عبارتست از روش خردکردن یک تکه از ماده بوسیله بریدن، تراشیدن و کوچک کردن آن به ابعادی که میخواهیم. در واقع این امکان وجود دارد که مواد را آنقدر تجزیه کنیم تا در حد نانومتری برسند. امروزه این عمل توسط شکست فیزیکی و شیمیایی انجام پذیر میباشد.
2) پایین به بالا: در طی این روش ساخت ، اتمها و مولکولها بطور خیلی دقیق کنار هم قرار داده میشوند تا به یک ساختار نانویی برسیم، که این بواسطه خاصیت خودآرایی قابل حصول میباشد.
روش تولید پایین به بالا را فقط میتوان برای ساخت مواد در مقیاس نانو متری استفاده کرد، اما روشهای تولید بالا به پایین هم برای تولید مواد نانو و هم میکرو و … کاربرد دارند.
نانو ذرات، را میتوان از روشهای متنوعی تهیه کرد. روشهای متفاوت به منظور بدست آوردن خواص ویژه بهینه مواد استفاده میشوند. این خواص شامل اما نه محدود به، سایز (قطر، طول و حجم)، توزیع اندازه ذرات، تقارن خواص سطحی، پوششهای سطحی، خلوص، کاربری راحت و مناسب برای تولید انبوه میباشند. روشهای استفاده شده برای اهداف تجاری یا تولید نانو ذرات به 4 گروه عمده تقسیم بندی میشوند که عبارتند از: 
1. پروسههای فاز گازی شامل تولید با پیرولیز شعله، تبخیر در دمای بالا و پلاسما.
2. رسوبدهی فاز بخار.
3. روشهای فاز مایع یا کلوئید که در آن واکنشهای شیمیایی در حلال، باعث تشکیل کلوئید میشود.
4. پروسههای مکانیکی شامل سایش، آسیابکردن و آلیاژسازی.
1-5-1-2- نانو نقره
در سالهای اخیر با کشف تکنولوژی نانو، امیدهای فراوانی جهت کاهش مصرف مواد شیمیایی و داشتن محیط زیستی سالمتر بوجود آمدهاست (عبدالهی و همکاران، 1389). نانو نقره یکی از پرکاربردترین محصولات نانوتکنولوژی است که با خاصیت ضدمیکروبی قادر است بیش از 650 گونه باکتری، ویروس و قارچ را از بین ببرد. 56 درصد نانوی تولید شده در سطح جهان را به خود اختصاص میدهد (سالاری جو و همکاران، 1391).
نانو نقره توان جذب آب چوب را کاهش میدهد و این امکان وجود دارد که این ذرات با گروههای هیدروکسیل آزاد اجزای چوب پیوند تشکیل دهد (رسام و همکاران، 2010). نقره خالص دارای بالاترین هدایت الکتریکی و گرمایی در بین تمامی عناصر میباشد. نانو ذرات نقره به علت اندازهکوچک در ابعاد، سطح موثر در چوب به حجم ذرات افزایش یافته و براحتی به منافذ موجود در چوب دسترسی پیدا میکنند، و موجب بهبود ویژگیهای چوب میشود (تقی یاری، 2010).
مزایای استفاده از نانو نقره :
1- غیر سمی، 2- غیرشیمیائی (محلول در آب)، 3- سازگاری با محیط زیست، 4- غیر محرک برای بدن، 5- فاقد حساسیت زائی، 6- مقاوم در برابر حرارت، 7- وسیع الطیف بودن در کاربرد، 8- تاثیر بسیار بالا و سریع حتی در غلظتهای کم، 9-  ماندگاری بسیار بالا در سطوح مورد مصرف، 10- افزایش مقاومت و سازگاری در میکروارگانیسم.
1-5-2- انتقال حرارت نانو ذرات فلزی
ذرات معلق فوقریز، انتقال حرارت نانوسیالها را تغییر داده و انتفال حرارت را بهبود میدهند (ایمن و ویلفرد، 2000) .به طوریکه این افزایش قابل توجه حتی در غلظتهای پایین نانوسیال نیز مشاهده میشود (تقییاری، 2010، تقییاری، a2011، تقییاری و همکاران، a2011، تقییاری و همکاران، a2012). نتایج تجربی نشان داد که هدایت حرارتی نانوفلزات بیشتر از هدایت حرارتی فلز پایه است (ژیانگ و آرون، 2007). افزایش هدایت حرارتی نانوذره به اندازه مناسب ذرات و پخش به صورت ذرات ریز نسبت داده میشود (زمزمیان، 1388). در کل افزایش ضریب رسانش گرمایی نانوسیالات به جزء حجمی ذره، اندازه و شکل نانوذرات، نوع سیال پایه و نانوذرات، مقدار اسیدیته نانوسیالات و نوع پوشش ذره بستگی دارد (حمیدی، 1388). تیمارحرارتی بعد از اشباع چوب با نانوذرات فلزی با قابلیت هدایت حرارتی، حرارت را سریعتر به درون چوب انتقال میدهد و باعث تغییرات بیشتری در ویژگیهای چوب میشود (تقییاری، 2010). کاهش تجمع حرارت در یک نقطه نکتهای مهم است که در نتیجه آن ممکن است تخریب حرارتی چوب، کربونیزه شدن و پیرولیز به تاخیر بیفتد.
1-6-کلوئیدها
اصطلاح کلوئید از ترکیب دو کلمه یونانی Kolla (به معنی چسب) و eidos (به معنای شبیه) بدست آمدهاست که اولین بار توسط دانشمند انگلیسی بنام توماس گراهام در سال 1861 بکار بردهشد. این دانشمند عبور مواد مختلف را از درون غشای 1 تراوا آزمایش کرد. او دریافت که گروهی از اجسام به‌آسانی از درون غشا عبور می‌کنند و گروه دیگر به هیچ وجه از آن نمی‌گذرند. اجسام گروه اول را کریستالوئید (شبهبلور) وگروه دوم را کلویید (شبهچسب) نامید. یکی از مهمترین خواص ذرات پراکنده کلوئیدی، باردار بودن آنهاست. ذرات کلوئیدی با بار الکتریکی یکسان یکدیگر را دفع میکنند و مانع از لخته شدن و تجمع ذرات کلوئیدی میشوند، این خصوصیت باعث پایداری سیستم کلوئیدی میشود.
میتوان گفت علم کلوئیدها، علمخواص و فرآیند سیستمهای همگن میباشد. روشهای کلوئیدی یک روش ساده برای سنتز نانوذرات فراهم آوردهاند. این روش قادر است که تولید نسبتاً مستقیمی با کمیت مناسب برای نانوذرات فلزی با قیمت عالی فراهم آورد. یکی از مشکلات اساسی روش کلوئیدی این است که در اغلب محلولهای کلوئیدی پدیده پیر سختی رخ میدهد، که این امر موجب افزایش اندازه ذرات با گذشت زمان میشود. لذا به منظور جلوگیری از افزایش اندازه ذرات، محلول کلوئیدی ساخته شده در زمان کوتاهی باید مورد استفاده قرار گیرد.
1-7- میکروسکوپ الکترونی (SEM)
قدرت تفکیک تصاویر میکروسکوپی با توجه به نوع پرتوی مورد استفاده مشخص میشود. به عنوان مثال، استفاده از میکروسکوپهای نوری، قدرت تفکیکی در حدود میکرومتر را نشان میدهد در حالی که استفاده از میکروسکوپهای الکترونی، قدرت تفکیکی در حدود یک نانومتر تا چند انگستروم را نشان میدهد. با استفاده از میکروسکوپهای الکترونی، تصاویر با بزرگنمایی بالا از ماده به دست میآید تا بتوان جزئیات آن را با دقت مطالعه نمود. بنابراین میتوان گفت میکروسکوپهای الکترونی بهدلیل محدودیت میکروسکوپهای نوری توسعه پیدا کردهاست. در میکروسکوپهای الکترونی بجای نور از پرتوی الکترونی استفاده می‌شود. از آنجایی که طول موج الکترون میتواند بسیار کوتاه باشد، پس در میکروسکوپهای الکترونی میتوان به بزرگنمائی بسیار بالا دست یافت. در واقع میکروسکوپ‌ الکترونی براساس قوانین امواج الکترومغناطیس کار میکند و مانند تمام میکروسکوپها از لنزهای شیئ و چشمی تشکیل شده، با این تفاوت که در میکروسکوپ‌ الکترونی، به جای نور از پرتوهای الکترونی پرانرژی استفاده میگردد. علاوه بر این، لنزها نیز در این نوع میکروسکوپ‌ از نوع لنزهای الکترومغناطیس میباشند که با لنزهای نوری متفاوت میباشند (مرعشی و همکاران، 1389).

بخش دوم: پیشینه تحقیق
2-1- اثر تیمار گرمایی بر خواص کاربردی چوب و فرآوردههای آن
2-1-1- خواص فیزیکی
میرزایی و همکاران (1391) ویژگیهای ترشوندگی، چینخوردگی و قابلیت جذب آب چوبهای راش و پالونیا تیمار گرمآبی شده در دماهای 130 و 150 درجه سانتیگراد و مدت زمان 30 دقیقه را بررسی کردند. آنها به این نتیجه رسیدند که در دمای بالا (150 درجه سانتیگراد) چگالی نمونهها افزایش یافت و پدیده چینخوردگی در همه ابعاد چوب مشاهده شد و میزان چینخوردگی در جهت مماسی بیش از دیگر جهات بود. زوایه ترشوندگی چوب نیز با افزایش دمای تیمار بیشتر شد. همچنین تیمار گرمآبی سبب کاهش جذب آب چوبهای تیمار شده و افزایش ویژگی آبگریزی آنها شد.
طلایی و همکاران (1390) به بررسی مقایسهای ویژگیهای فیزیکی چوب راش در دو محیط فراگیر متفاوت (آب و بخار آب) در دمای 180 درجه سانتیگراد به مدت 1 و 2 ساعت پرداختند. آنها دریافتند که چگالی خشک نمونههای تیمار شده به روش گرمآبی در مقایسه با نمونههای تیمار شده به روش بخارگرمایی کاهش بیشتری را نشان داد. همچنین نمونهها در اثر تیمار گرمآبی واکشیدگی کمتر و ثبات ابعاد بیشتری نسبت به تیمار بخارگرمایی پیدا کردهبود.
نتایج بدست آمده از تحقیق هاتفنیا و همکاران (1390) طی بخاردهی خردهچوب نشان داد با بالا رفتن شدت تیمار بخاردهی، جذب آب و واکشیدگی ضخامت تختهها پس از 24 ساعت غوطهوری در آب کاهش یافت. بیشترین بهبود خواص فیزیکی در تختههای ساخته شده با خردهچوبهای تیمار شده دردمای 185 درجه سانتیگراد به مدت 45 دقیقه مشاهده گردید.
فلاح مقدم و همکاران (1389) تیمار گرمآبی الیاف را در حرارتهای 120، 150 و 180 درجه سانتیگراد به مدت 0، 30 و 90 دقیقه بر خواص فیزیکی تختهفیبر نیمهسنگین (MDF) مطالعه کردند و دریافتند که با افزایش حرارت از 120 به 180 درجه سانتیگراد، جذب آب و واکشیدگی ضخامت تختهها کاهش قابل توجهی یافته و ابعاد تختهها ثبات مییابند. آنها اثر افزایش زمان تیمار بر جذب آب را بیمعنی ولی افزایش دما بر جذب آب را معنیدار گزارش کردند. سرعت واکشیدگی ضخامت در نخستین دقایق غوطهوری به حداکثر رسید و همچنین، افزایش دمای تیمار باعث افت سرعت واکشیدگی ضخامت شد، بهطوری که کمترین سرعت واکشیدگی ضخامت در دمای 180 درجه سانتیگراد و زمان 90 دقیقه به دست آمد.
میرزایی و همکاران (2012) بیان کردند که بر اثر تیمار گرمآبی در درجه حرارتهای 130 و 150 درجه سانتیگراد و مدت زمان 30 دقیقه، دانسیته، همکشیدگی و زاویه تماس بلوکهای چوبی تیمار شده افزایش یافت، در حالی که جذب آب و PH کاهش یافتهبود.
آیریلمیس و همکاران (2011) اثر تیمار حرارتی الیاف کائوچو (Hevea brasiliensis) بر واکشیدگی ضخامت تختهفیبر نیمهسنگین در سه دمای 120، 150 و 180 درجه سانتیگراد و دو زمان 15 و 30 دقیقه را مورد بررسی قرار دادند. آنها در این تحقیق به این نتیجه رسیدند که با افزایش دما و زمان تیمار، واکشیدگی ضخامت تختهها کاهش یافت و الیاف تیمار حرارتی شده در دمای 180 درجه سانتیگراد برای 30 دقیقه بهعلت واکشیدگی ضخامت پایین کاربردی میباشد.
پان و همکاران (2010) اصلاح حرارتی توسط بخار آب بر خواص فیزیکی تختهفیبر ساخته شده از کلش برنج در چهار سطح دمایی (120، 150، 185 و 210 درجه سانتیگراد) و زمان 90 دقیقه را انجام دادند. با افزایش دمای تیمار کاهش وزن افزایش یافت، بهطوریکه با افزایش دما از 150 به 210 درجه سانتیگراد، این مقدار از 56/1% به 8/12% رسید. جذب آب و واکشیدگی ضخامت نمونههای تیمار شده در 24 ساعت غوطهوری، نسبت به نمونههای شاهد کاهش یافت.
دل منزی و همکاران (2009) در بررسی اثر اصلاح حرارتی بر خواص فیزیکی تخته تراشه (OSB) در دو سطح دمایی (190 و 220 درجه سانتیگراد) و سه مقطع زمانی (12، 16 و 20 دقیقه)، کاهش واکشیدگی ضخامت، جذب آب، و رطوبت تعادل در مقایسه با نمونههای تیمار نشده دست یافتند.
محبی و همکاران (2007) اثر پیش تیمار گرمآبی الیاف بر خواص فیزیکی تختهفیبر نیمهسنگین را بررسی کردند. آنها الیاف چوب را در سیلندری اشباع از آب تحت دمای (120، 150و 180 درجه سانتیگراد) به مدت 0، 30 و 90 دقیقه تیمار کردند. بهبود معنیدار واکشیدگی ضخامت و کاهش بسیار اندک جذب آب در تختههای تیمار شده مشاهده گردید.
محبی و ثنایی (2005) به مطالعه اثر تیمار گرمآبی بر خواص فیزیکی چوب راش (Fagus orientalis) طی دو مرحله پرداختند. مرحله اول تیمار گرمآبی نمونهها در سه سطح دمایی (160، 180 و 200 درجه سانتیگراد) و سه سطح زمانی (4، 5 و 6 ساعت) بود. در مرحله دوم، نمونههای گرمآبی در آون بر مبنای دماهای اولیه، به مدت 16 ساعت، تیمار شدند که به کاهش واکشیدگی حجمی و جذب رطوبت منتهی شد. کمترین واکشیدگی حجمی اولیه و نهایی بهترتیب در نمونههای تیمار شده (180 درجه سانتیگراد برای 4 ساعت) و (180 درجه سانتیگراد برای 6 ساعت) مشخص شد. همچنین حداقل جذب رطوبت در نمونههای تیمار شده (160 درجه سانتیگراد برای 4 ساعت) اندازهگیری شد.
تیجیردسما و میلیتز (2005) در بررسی اصلاح گرمآبی بر خواص فیزیکی چوب راش (Fagus silvatica L.) و کاج اسکاتلندی (Pinus sylvestris L.) دریافتند بااعمال تیمارگرمآبی واکنشهای استریفیکاسیون رخ میدهد که نقش مهمی در کاهش خواص هیگروسکوپیک و در نتیجه بهبود ثبات ابعادی چوب دارد.
2-1-2- خواص مکانیکی
هاتفنیا و همکاران (1390) با بررسی پیشتیمار گرمایی (بخاردهی) بر خردهچوب، درچهار سطح دمایی (155، 165، 175 و 185درجه سانتیگراد) و سه بازهی زمانی (15، 30 و 45 دقیقه) دریافتند که بخاردهی باعث کاهش مدولخمشی (MOR)، چسبندگیداخلی (IB) و افزایش مدولالاستیسیته (MOE) تخته گردید.
طلایی و همکاران (1390) با مطالعهی تیمار گرمآبی و بخارگرمایی چوب راش اظهارداشتند که مدولالاستیسیته و مدولگسیختگی در هر دو تیمار کاهش یافت وکاهش بیشتر مقاومت در نمونههای تیمار شده به روش بخارگرمایی بود. آنها همچنین تغییرات ساختاری چوب راش تیمار شده به روش گرمآبی و بخارگرمایی را با میکروسکوپ نوری مورد بررسی قرار دادند. آوندهای بهاره نمونههای تیمارشده در هر دو محیط فراگیر آب و بخار آب حساس به چینخوردگی درونی بود. ترکهای شعاعی در اطراف اشعه چوبی پهن، رسوب مواد استخراجی روی جدار سلولی و تغییر شکل لیفهای دوکیشکل (لیبریفرم) در نزدیکی آوندها دیده شدند که میتواند از دلایل کاهش مقاومتهای مکانیکی باشد. بین ساختار میکروسکوپی چوبهای تیمارشده به روش گرمآبی و بخارگرمایی تفاوت قابلملاحظهای دیده نشد.
بیزیکس و همکاران (2013) تغییرات میکروساختارهای چوب توس (Betula pendula) بعد از تیمار گرمآبی در درجه حرارتهای 140، 160 و 180 درجه سانتیگراد بهمدت 1 ساعت را توسط میکروسکوپ الکترونی (SEM) مورد بررسی قرار دادند. نتایج نشان دهنده تغییرات مهم سلولهای چوب (لیبریفورم، تراکئید، آوند و اشعه) بود. ساختار مورفولوژیکی چوب بعد از تیمار در 180 درجه سانتیگراد شروع به شکستن کرد. خلل و فرج و شکافهای شکل گرفته بین فیبرها منجر به کاهش خواص مکانیکی چوب میشود.
میرزایی و همکاران (2012) تاثیر تیمار گرمآبی در درجه حرارتهای 130 و 150 درجه سانتیگراد به مدت زمان 30 دقیقه بر مقاومت برشی اتصالات چسب چوب راش و مقاومت برشی موازی به الیاف را مورد بررسی قرار دادند. آنها دریافتند تیمار گرمآبی منجر به کاهش مقاومت برشی اتصالات چسب و مقاومت برشی موازی به الیاف گردید.
طلایی و همکاران (2012) اثر تیمار گرمآبی بر چوب راش در محیطهای مختلف (آب، بافر 5، بافر 7 و بافر 8) و دماهای 160 و 180 درجه سانتیگراد را مطالعه کردند. تاثیر دما بر خواص مکانیکی، ناچیز گزارش شدهبود. کاهش مدولگسیختگی و زبری در همهی محیطها به ترتیب (بافر 5> آب> بافر 7>بافر 8) حاصل شد. اما مدولالاستیسیته همهی نمونهها (بهجز بافر 5) در مقایسه با نمونه شاهد، افزایش داشت که معنیدار نبود.
آیریلمیس و همکاران (2011) به مطالعهی تیمارحرارتی الیاف کائوچو (Hevea brasiliensis) در آب تحت سه دمای (120، 150 و 180 درجه سانتیگراد) و دو زمان (15 و 30 دقیقه) پرداختند. نتیجه حاکی از آن بود که با افزایش دما و زمان تیمار خواص مکانیکی (مدولخمشی، مقاومتچسبندگیداخلی و مقاومت خارج کردن پیچ) تختهها کاهش یافتند.
لیکیدیس و گریگوریو (2011) طی دو مرحله، کیفیت خردهچوبهای بازیافتی اصلاح شده به روش گرمآبی را مطالعهکردند. در مرحله اول، ارزیابی خواص پارامترهای بهبوددهنده و در مرحله دوم، اندازهگیری خواص تختهخردهچوب بازیافتی صورت گرفت. آب مورد استفاده در سیلندر به نسبتهای 30، 45، 60% (بر اساس وزنخشک تختهها)، درجه حرارت (110، 130 و 150 درجه سانتیگراد)، مدت زمانهای قرارگیری در معرض تیمار (8، 10، 20، 30 و 75 دقیقه)، و فشار هوا (0.42، 1.69 و 3.74 بار) پارامترهای مورد بررسی در این آزمایش بودند که بهترین شرایط پارامترهای بهبوددهنده مربوط به پارامتری با 45% آب، 150 درجه سانتیگراد، 10 دقیقه زمان تیمار و فشار 74/3 بار بود که پایینترین نسبت انباشتگی مواد بازیافتی، بهترین چسبندگیداخلی، استحکام سطح، مدولالاستیسیته در مقایسه با پارامترهای دیگر داشت.
پان و همکاران (2010) به مطالعهی خواص مکانیکی تختهفیبر ساخته شده از الیاف تیمارحرارتی شده توسط بخار آب در چهار سطح دمایی120، 150، 185 و 210 درجهسانتیگراد و زمان 90 دقیقه پرداختند. بر اساس نتایج با افزایش دما، کاهش کلیه خواص مکانیکی رخ میدهد. مدولالاستیسیته و گسیختگی در دمای 150 درجه سانتیگراد نسبت به 120 درجه سانتیگراد افزایش معنیداری نشان نداد اما از دمای 150به 210 درجه سانتیگراد، کاهش خطی در این دو شاخص مشاهدهشد.
لیکیدیس و گریگوریو (2008) اثر تیمار گرمآبی روی ویژگیهای تخته خردهچوب را در چهار شرایط مختلف تیمار تحت زمان، حرارت و فشار مختلف 480 دقیقه/ 119 درجه سانتیگراد/ 2 بار؛ 120 دقیقه/ 140درجه سانتیگراد/ 4 بار؛ 45 دقیقه/ 156 درجه سانتیگراد / 6 بار و 20 دقیقه/ 167 درجه سانتیگراد/ 8 بار مورد تحقیق قرار دادند. چسبندگیداخلی، مقاومت نگهداری پیچ و مدولگسیختگی در خمش استاتیک تختههای بازیافتی کاهش معنیداری را نسبت به تختههای شاهد نشانداد. مدولالاستیسیته تختههای بازیافتی در مقایسه با تختههای شاهد افزایش معنیداری نشانداد. در میان چهار تیمار گرمآبی استفاده شده برای بهبود خواص تختهخردهچوب، شرایط تیمار 45 دقیقه/ 156 درجه سانتیگراد / 6 بار بدترین کیفیت را در مقاومت تختههای بازیافتی داشت.
محبی و همکاران (2007) طی بررسی اثر پیشتیمار گرمآبی الیاف بر خواص مکانیکی تختهفیبر نیمه سنگین دریافتند مدولگسیختگی و مقاومتچسبندگی داخلی، کاهش معنیدار و مدولالاستیسیته کاهش اندکی نشان دادند که در مقایسه با نمونه شاهد معنیدار نبود.
سانکویست و همکاران (2006) به مطالعهی ترکیبات تشکیلشده طی تیمار گرمآبی در درجه حرارتهای 160، 180 و 200 درجه سانتیگراد به مدت 1، 5/2 و 4 ساعت و تاثیر آن برخواصمکانیکی چوب توس پرداختند. آنها اظهار نمودند در دمای 180 درجه سانتیگراد و زمان 4 ساعت بیشترین غلظت اسیداستیک و اسیدفرمیک مشاهدهشد که غلطت بالای اسیدها منجر به کاهش شدید جرم و خواص مکانیکی گردید.
2-2- اثر نانوذرات فلزی بر خواص کاربردی چوب و فرآوردههای آن
2-2-1- اثر نانوذرات فلزی بر هدایت حرارتی
بهمنی (1391) با اشباع خردهچوبها توسط نانو ذرات لانتانیوم و تیتانیوم با غلظت ppm600 به این نتیجه رسید که حضور نانوذرات منجر به بهبود انتقال حرارت و کاهش زمان پرس در خردهچوبهای اشباع شده نگردید.
طارمیان و همکاران (1390) با بررسی اثر نانوذراتنقره با دو غلظت ppm20 و ppm100 بر سرعت خشک شدن و گرادیان نهایی رطوبت چوب صنوبر (P. nigra) گزارشکردند که در تختههای تیمار شده با نانوذرات به ویژه تختههای غوطهور شده در نانونقره ppm100، گرادیان معکوس دما توسعه پیدا کرد. بهعلت ضریب هدایت حرراتی بالای نانوذرات نقره انتقال حرارت سریع به مغز تختهها صورت گرفت. به رغم توسعه گرادیان معکوس دما در ضخامت تختههای تیمار شده، تفاوت معنیداری در نرخ خشکشدن بین تختههای شاهد و تیمار شده مشاهده نشد. بنابراین گرادیان دما را نمیتوان به عنوان نیروی رانش مؤثر حرکت رطوبت در چوب طی فرآیند چوبخشککنی در دمای متوسط در نظرگرفت.
فرجاللهپور (1389) اثر نانوذراتنقره و مس بر انتقال حرارت در سیکل پرس تختهخردهچوب را مورد مطالعه قرارداد. نانو ذرات هر کدام در 4 سطح 0، 5، 10 و 15 درصد و زمان پرس در سه سطح 4، 5 و 6 دقیقه انتخابگردید. دمای مغز تختههای حاوی نانوذرات در زمان کمتری به 100 درجه سانتیگراد رسید که نشاندهنده افزایش رسانش گرمایی و در نتیجه کاهش زمان پرس بود.
لایقی و همکاران (1389) به بررسی تأثیر نانوذراتنقره بر ضریب هدایت حرارتی تختهخردهچوب پرداختند. نتایج این بررسی نشان داد که نانو نقره با غلظت ppm200 انتقال حرارت به مغز کیک تختهخردهچوب را تا حدود 40 درصد افزایش داده و در پی آن زمان پرس تختهها کاهش یافت.
رنگاور و همکاران (2013) با تحقیق روی اثرات نانو ذرات مس بر تخته فیبرنیمهسنگین عنوان کردند که با افزودن نانوذرات مذکور، هدایتحرارتی و پلیمریزاسیون رزین دربخشهای داخلی الیاف تسریع شدهاست.
تقییاری و همکاران (b2013) اثر نانوولاستونیت بر بهبود ضریب رسانشگرمایی تختهفیبر با دانسیته متوسط را مورد بررسی قراردادند. نتایج نشانداد که رسانشگرمایی در نمونههای تیمار شده با نانوولاستونیت در مقایسه با نمونههای شاهد 5/11 درصد افزایش یافت. ضریب رسانشگرمایی تختههای تیمار شده با نانو 110/0 بود، درحالیکه این مقدار برای تختههای شاهد 099/0 محاسبه گردید.
لطفیزاده و همکاران (2012) خشککردن تختههای صنوبر اشباع شده با نانوذراتنقره و مس و نرخ خشککردن در بالا و پایین نقطه اشباع الیاف (FSP)، مقدار گرادیان رطوبت و تنش را گزارش نمودند. نتایج نرخ خشک شدن بیشتری را در بالا و پایین نقطهاشباعالیاف تختههای اشباع شده با نانوذرات فلزی نشانداد. همچنین کاهش مقدار شیب گرادیان رطوبت و تنش در تختههای تیمار شده گزارش گردیدند.
تقییاری (b2011) به بررسی خواص ضدآتش چوب اشباع شده با محلول ppm200 نانونقره پرداخت. نتایج نشان داد که نمونههای اشباع شده با نانوذراتنقره به دلیل انتقال یکنواخت حرارت، خواص ضد آتش (زمان شعلهور شدن، تیرگی سطح و طول و عرض سوختگی) مناسبی دارد.
تقی‌یاری (a2011) سوسپانسیون نانو نقره با غلظت ppm200، در دو سطح ماندگاری 100 و 150 میلیلیتر/کیلوگرم (بر اساس وزن خشک خرده چوب) را در مقیاس کارخانه‌ای (در کارخانه‌ی ایران‌چوب) به ذرات خرده چوب صنوبر اضافه کرد. وی گزارش نمود خاصیت هدایت گرمایی نانوذرات نقره باعث کاهش میزان نفوذپذیری گازی و آبی در حد معنیداری شد.
تقییاری و همکاران (a2011) سوسپانسیون نانو نقره با غلظت ppm200، در دو سطح ماندگاری 100 و 150 میلیلیتر/کیلوگرم (بر اساس وزن خشک خرده چوب) را به ذرات خردهچوب صنوبر اضافه کرده و زمان پرسگرم تختهخردهچوب ساختهشده را با نمونههای شاهد مقایسهکردند. نتایج نشان داد که گرادیان حرارتی در نتیجه اضافه شدن نانو کم شد و زمان پرس گرم، با اضافه شدن 100 و 150 میلیلیتر/کیلوگرم نانو، بهترتیب 9/10% و 1/10% کاهش یافت.
مقدسی و همکاران (2010) اثر استفاده از نانوذراتاکسیدمس بر انتقال حرارت منواتیلنگلیکول و پارافین را مورد بررسی قرار دادند. آنها دریافتند با افزایش غلظت نانوذرات، هدایت حرارتی بیشتر میشود. همچنین بیانمیکنند که سیالها با ویسکوزیته کمتر باعث اثرگذاری بیشتر نانوذرات بر پدیده انتقال حرارت میشود.
چوپکار و همکاران ( 2008 ) در پژوهشی اثر اندازه و نسبت حجمی نانوذرات Al2Cu و Ag2Al را در آب و اتیلنگلیکول بررسی کردند و بیان داشتند، با افزایش 5/1 درصد حجمی در میانگین اندازه ذرات 40-30 نانومتر، هدایت حرارتی100 درصد افزایش یافت. که علت آن ترکیب و خصوصیات، مقدار اندازه (درصد حجمی) و شکل نانوذرات بیان شدهاست.
ایستر و همکاران (2001) افزایش 40 درصدی انتقال حرارت اتیلنگلیکول را با استفاده از نانوسیالمس مشاهده کردند که میتواند به دلیل افزایش نسبت سطح به حجم باشد.
2-2-2- خواص فیزیکی
بهمنی (1391) خواص فیزیکی تختهخردهچوب اشباع شده با نانوذرات لانتانیوم و تیتانیوم با غلظتppm 200 را مورد بررسی قرار داد و اظهار داشت که اثر متقابل حضور نانوذرات و زمان پرس منجر به کاهش معنیدار جذب آب و واکشیدگی ضخامت تختههای تیمارشده در مقایسه با نمونه شاهد گردید.
سیاهپشت (1390) با اعمال تیمار حرارتی بر دو گونهی چوب صنوبر نیگرا (Populus nigra) و راش ایرانی (Fagus orientalis) اشباع شده با نانو نقره و مس در غلظت ppm400، گزارش کرد که تیمار گرمایی و نانوگرمایی به کاهش جذب آب و واکشیدگی ضخامت منتهیگردید. اشباع با محلول نانونقره و نانومس، تاثیر تیمار گرمایی بر جذب آب و واکشیدگی ضخامت را تشدید نمود. بین اشباع نانونقره با نانومس تفاوت معنیداری در مقاومتهای فیزیکی مشاهده نشد.
فرجاللهپور (1389) در بررسی اثر نانوذراتنقره و مس بر خواص فیزیکی تختهخردهچوب بیانکرد که استفاده از نانوذرات موجب افزایش جذب آب و واکشیدگی ضخامت تختهها در 24 ساعت گردید. همچنین زیاد شدن زمان پرس موجب افزایش جذب آب و کاهش واکشیدگی تختهها در 2 ساعت شد.
ابراهیم نژاد (1390) اثر نانو ذرات دیاکسیدتیتانیوم بر خواص فیزیکی تختهفیبر نیمهسنگین را مورد بررسی قرارداد. در اثر افزودن نانودیاکسیدتیتانیوم به چسب اوره فرمالدهید، جذب آب و واکشیدگی ضخامت تختهها بهبود پیدا کرد. به طوری که با افزودن 15/0 درصد نانو، واکشیدگی ضخامت 1/12 درصد کاهش یافت.
تقییاری و همکاران (a2013) به بررسی اثر تیمار حرارتی در دمای 135 و 185 درجه سانتیگراد بر خواص فیزیکی گونههای صنوبر دلتوئیدس(Populus deltoide)، صنوبر نیگرا (Populus nigra) و راش شرقی (Fagus orientalis) اشباع شده با نانو نقره ppm200 پرداختند. آنها نتیجه گرفتند که اشباع چوب با نانو نقره تاثیر مهمی بر خواص فیزیکی چوب ندارد.
رنگاور و همکاران (2013) خواص فیزیکی تختهفیبر نیمهسنگین تیمار شده با نانوذراتمس را مورد مطالعه قرار دادند. در این مطالعه نانومس در دو سطح 60 و 80 میلیلیتر/کیلوگرم (بر اساس وزن خشک خردهچوب) به چسب اورهفرمالدهید اضافه گردید و در سه زمان پرس 5، 6 و 7 دقیقه تخته تولید گردید. بهترین خواص فیزیکی در تیمار 8 درصد نانو و زمان پرس 5 دقیقه تختههای تولیدشده مشاهده گردید.
رَسام وهمکاران (a2012) طی مطالعهای اثر تیمار ترکیبی نانو-بخارآب بر خواص فیزیکی چوبهای راش ایرانی (Fagus orientalis) و نوئل روسی (Picea abies) در دماهای120، 150 و 180 درجه سانتیگراد، بهمدت 1، 3 و 5 ساعت را بررسی کردند. آنها بیان داشتند بهبود ثبات ابعادی نمونههای تیمار شده که در دماهای بالاتر و مدت زمان ماندگاری بیشتر، محسوستر بود.
رسام و همکاران (b2012) بازگشت فنری نوئل(Picea abies) اشباع شده با نانونقره و فشردهشده در جهت شعاعی را اندازهگیری نمودند. نتایج نشان داد که بازگشت فنری چوب تیمار شده بهبود یافت.
رسام و همکاران (2011) با تیمار چوب صنوبر (Popolus alba) با نانو نقره و سپس فشردهسازی آن دریافتند که بازگشتفنری چوب تیمار شده در مقایسه با نمونه شاهد بهطور معنیداری بهبود یافت. کمترین مقدار بازشگتفنری (24/0 درصد) در نمونههای اشباع شده با محلول نانونقره که در دمای 170 درجه سانتیگراد و بهمدت زمان 4 ساعت فشرده شدند مشاهده گردید.
تقییاری و همکاران (a2011) به بررسی خواص فیزیکی تختهخردهچوب ساخته شده از خردهچوبهای اشباع شده با محلول ppm200 نانو نقره در دو سطح ماندگاری 100 و 150 میلیلیتر/کیلوگرم پرداختند. آنها به این نتیجه رسیدند که جذب آب و واکشیدگی ضخامت پس از 2 و 24 ساعت غوطهوری در آب بهبود یافتند، هر چند که در بعضی موارد این تفاوتها معنیدار نبود.
مانتانیس و پاپادوپولوس (2010) واکشیدگی ضخامت پانلهای چوبی اشباعشده با فرآیند نانو را مورد بررسی قرار دادند. پانلهای چوبی این تحقیق تختهخردهچوب، تختهفیبر با دانسیته متوسط و تختهتراشه جهتدار (OSB) بودند. آنها بیانداشتند که استفاده از نانو در چندسازه منجر به کاهش واکشیدگی ضخامت میشود. بیشترین درصد کاهش واکشیدگی ضخامت در تختهفیبر با دانسیته متوسط (6/13 درصد) و سپس در تختهخردهچوب (1/12 درصد) مشاهده شد. همچنین در بین پانلهای چوبی تختهتراشه جهتدار دارای کمترین کاهش واکشیدگی ضخامت (9/9 درصد) بود.
کلاسون و همکاران (2009) آبشویی کاج زردجنوبی و صنوبرزرد اشباع شده با نانوذراتروی به غلظت 5/2% و 5% را بررسی کردند. چوب تیمار شده با غلظت 5% نانو اساساً غیرقابل آبشویی است.
کارتال و همکاران (2009) گزارش دادند که بین چوب‌آلات کاججنوبی اشباع شده با نانومس، نانوروی، نانونقره و نانوبرن بعد از آزمون آبشویی طبق استاندارد AWPA E11-06، چوب‌آلات اشباع شده با نانومس کمترین آبشویی را داشتهاست و بیشترین آبشویی در نانو‌برن پدیدآمده‌است و نانوروی و نانو‌نقره نیز مقاومت به آبشویی متوسطی نشان دادند.
2-2-3- خواص مکانیکی
بهمنی (1391) در بررسی خواصمکانیکی تختهخردهچوب راش اشباع شده با نانو ذرات لانتانیوم و تیتانیوم اظهار نمود، همراه با افزایش زمان پرس چسبندگیداخلی تختهها در اثر حضور نانوذرات لانتانیوم و تیتانیوم به صورت معنیداری افزایش یافت. همچنین با افزایش زمان پرس مدولالاستیسیته افزایش یافت، در حالیکه مدولگسیختگی پس از یک افزایش اولیه در زمان پرس 5 دقیقه با کاهش در زمان پرس 6 دقیقه مواجه شد.
سیاهپشت (1390) طی بررسی اثر تیمار حرارتی بر خواص مکانیکی چوب صنوبر نیگرا (Populus nigra) و راش ایرانی (Fagus orientalis) اشباع شده با نانوی نقره و مس دریافت که مقاومت به فشارموازی الیاف در نمونه‌های تیمارگرمایی و نانوگرمایی بهبود یافت و از سوی دیگر، کاهش مدولگسیختگی، مدولالاستیسیته و سختی نمونهها را نیز در پیداشت. مقایسه بین نمونه‌های تیمار گرمایی و نانو‌گرمایی، کاهش بیشتر مدولگسیختگی، مدولالاستیسیته و سختی را در نمونههای نانو گرمایی نشان داد. همچنین تفاوت معنیداری در مقاومتهای مکانیکی چوب اشباع شده با نانوی نقره و مس مشاهده نشد.
فرج الله پور (1389) طی بررسی اثر نانوذراتنقره و مس بر خواص مکانیکی تختهخردهچوب بیان داشت که افزودن نانوذرات منجر به بهبود چسبندگیداخلی شد. بین نانوذراتنقره و مس تفاوت معنیداری مشاهده نشد. همچنین اثر استفاده از نانو بر مدولگسیختگی و مدولالاستیسیته معنیدار نبودهاست.
ابراهیم نژاد (1390) تاثیر افزودن نانوذراتدیاکسیدتیتانیوم به چسب اورهفرمالدهید طی ساخت تخته، بر خواص مکانیکی MDF را مورد بررسی قرار داد و به این نتیجه رسید که با افزودن نانو کلیه خواص مکانیکی مورد بررسی (چسبندگیداخلی، مدولگسیختگی و مدولالاستیسیته) بهبود یافت.
رنگاور و همکاران (2013) به مطالعهی خواص مکانیکی تختهفیبر نیمهسنگین تیمار شده با نانوذراتمس پرداختند. آنها یافتند که خواص مکانیکی تختههای تیمار شده نسبت به شاهد فزونی یافت. بالاترین خواص مکانیکی در تختههای تیمار شده با 8 درصد نانو و زمان پرس 5 دقیقه مشاهدهگردید.
اختری و همکاران (2012) به بررسی خواص مکانیکی چوب پالونیا اشباع شده با نانونقره، نانوروی و نانواکسیدمس در غلظت ppm400 پرداختند. آنها اظهار داشتند که در همه موارد مدولگسیختگی، مدوللاستیسیته و مقاومت فشارموازی باالیاف به طور معنیداری افزایش یافتند. بیشترین افزایش مقاومت در نمونههای اشباع شده با نانومس مشاهدهگردید.
تقییاری و همکاران (a2012) به مطالعه اثر تیمار حرارتی با یخ خشک در دمای 5/78- سانتیگراد روی دو گونه چوب صنوبر نیگرا (Populus nigra) و راش (Fagus orientalis) اشباع شده با نانوذراتنقره در غلظت ppm200 پرداختند. مدولالاستیسیته، مدولگسیختگی و مقاومتفشارموازیالیاف اندازهگیری شد. در نمونههایی که تنها با یخخشک تیمار شدند مدولگسیختگی به ترتیب در صنوبر و راش 5/31% و 6% کاهش یافت. تحت تیمار ترکیبی نانو یخ خشک کاهش 8/4% مدولگسیختگی در راش و افزایش 7/1% در صنوبر مشاهده شد. همچنین تیمار یخخشک و نانویخخشک باعث کاهش مدولالاستیسیته و مقاومتفشارموازیالیاف شد. نتیجتاً یخخشک به عنوان عامل انتقال حرارت در نانوذراتفلزی به کاهش بیشتر مقاومتهای چوب منجر شد.
تقییاری و همکاران (b2012) تاثیر تیمار حرارتی در دمای 135 درجهسانتیگراد بهمدت 24 ساعت بر مقاومت به خارج کردنمیخ و پیچ چوبهای صنوبر، راش و نراد اشباعشده با نانونقره در غلظتppm 200 را بررسی کردند. اشباع نمونهها با نانو نقره، اثر تیمارحرارتی بر مقاومتبهخارج کردن میخ و پیچ را در پهنبرگان تشدید کرد (بیشترین افزایش در صنوبر و بیشترین کاهش در راش)، در گونهی نراد نیز این مقاومت کاهش مییابد.
رَسام و همکاران (a2012) در پژوهشی خواص مکانیکی چوبهای راش ایرانی (Fagus orientalis) و نوئل روسی (Picea abies) تیمار شده به روش ترکیبی نانو-بخارآب را مورد مطالعه قرار دادند. آنها اظهار داشتند که نمونههای اشباع شده در دمای پایین (120 درجه سانتیگراد) نسبت به شاهد (تیمار با بخارآب) استحکام کمتری نشان داد، اما در حرارتهای بالا برای هر دو نمونه (نانو-بخارآب و بخارآب) این مقادیر یکسان اندازهگیری شدهبود.
رسام و همکاران (b2012) اثر تیمار نانونقره بر مقاومت مکانیکی چوب نوئل(Picea abies) فشردهشده را مورد بررسی قرار دادند. نتایج نشان داد که تیمار نانونقره مدولگسیختگی، مدولالاستیسیته و مقاومتبه ضربه را بهبود بخشد.
تقییاری و همکاران (b2011) شکنندگی گونه‌های چوبی صنوبر دلتوئیدس، نیگرا و راش اشباع شده با نانونقره را طی تیمار حرارتی در دماهای 135 و 185 درجه سانتی‌گراد مورد ارزیابی قرار دادند. نتایج نشان داد که در اثر تیمار گرمایی شکنندگی نمونه‌های اشباع‌شده با نانونقره افزایش یافت که این افزایش در حرارت‌های بالاتر تشدید شد.
تقییاری و همکاران (a2011) به بررسی خواص مکانیکی تختهخردهچوب ساختهشده از خردهچوبهای اشباع شده توسط نانونقره در دو سطح ماندگاری 100 و 150 میلیلیتر/کیلوگرم (بر اساس وزن خشک خردهچوب) پرداختند و دریافتند که در دو سطح ماندگاری نانوی مورد استفاده، کلیه خواص مکانیکی (مدولالاستیسیته، مدولگسیختگی، چسبندگیداخلی) بهبود یافتند، گرچه در بعضی موارد این تفاوتها معنیدار نبود. همچنین کلیه خواص مکانیکی (به جز چسبندگیداخلی) در نمونههای تیمار شده در سطح ماندگاری 150 میلیلیتر/کیلوگرم بهبود بیشتری نشان دادند.
رسام و همکاران (2011) به بررسی خواص مکانیکی (مقاومتبهضربه، مقاومت فشاری و سختی) چوب صنوبر (Popolus alba) اشباع شده با محلول نانونقره و فشردهشده در دمای 150 و 175 درجهسانتیگراد و مدت زمان 1 و 4 ساعت پرداختند. طی تیمارترکیبی چوب با نانو و سپس فشردهسازی آن مقاومت فشاری و مقاومتبهضربه بهبود یافتند که بیشترین مقدار مقاومت فشاری در نمونههای حاوی نانو و فشردهشده تحت دمای 175 درجهسانتیگراد به مدت 4 ساعت مشاهده گردید. بیشترین مقدار مقاومتبهضربه نیز در نمونههای اشباعشده و سپس فشردهشده در دمای 175 درجهسانتیگراد و مدت زمان 4 ساعت مشاهده گردید. همچنین بیشترین مقدار سختی مربوط به نمونههای تیمار نشده و فشرده شده در دمای 175 درجهسانتیگراد بهمدت 4 ساعت بود.
تقییاری (2010) طی تیمار حرارتی صنوبر اشباع شده با نانو نقره ppm200، در دمای 145درجهسانتیگراد به مدت 24 ساعت و 185 درجهسانتیگراد در زمان 4 ساعت، مشاهده کرد که در نمونههای تیمار حرارتی مقاومتخمشی کاهش، مدولالاستیسیته و فشارموازیالیاف بهبود پیدا کردند. مقایسه بین تیمار حرارتی و نانوحرارتی، کاهش بیشتر در مقاومتخمشی، مدولالاستیسیته و افزایش فشارموازیالیاف نمونههای نانوحرارتی را نشان داد.

بخش سوم: مواد و روشها
3-1- عوامل متغیر
در این مطالعه از تیمارترکیبی نانو-گرمآبی برای اصلاح خردهچوبهای گونه راش استفادهشد که دما و زمان تیمار گرمآبی و نانوگرمآبی به عنوان عوامل متغیر انتخاب گردیدند. همچنین در این پژوهش تیمار خردهچوب با نانو نقره نیز انجام شد. تیمار گرمآبی و نانو گرمآبی در 2 سطح دمایی 150 و 170 درجه سانتیگراد و 2 زمان 30 و 45 دقیقه انجام شد.
در این تحقیق سطوح تیمار به 4 گروه اصلی تقسیمشد: شاهد، نانو، گرمآبی و نانو-گرمآبی. تیمار گرمآبی و نانو-گرمآبی در 2 سطح دمایی و زمانی انجامشد. این تحقیق در مجموع 10 سطح تیمار را در برداشت و برای هر تیمار 3 تکرار در نظر گرفته شد و در مجموع 30 تخته آزمایشگاهی ساختهشد.
3-2- عوامل ثابت
عوامل ثابت به شرح زیر در نظر گرفتهشدند:
گونه چوبی: راش ایرانی
ماده اصلاح کننده: نانو نقره با غلظت ppm100
نوع و مقدار مصرف چسب: چسب اورهفرمالدهید به میزان 10 درصد بر اساس وزنخشک خردهچوب
فشار پرس: 30 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع
دمای پرس: 180 درجه سانتیگراد
زمان پرس: 5 دقیقه
وزن مخصوص تخته: 7/ . گرم بر سانتیمتر مکعب
رطوبت کیک خردهچوب: 12درصد
ضخامت اسمی تخته: 15 میلیمتر
نوع و مقدار کاتالیزور مصرفی: 1 درصد کلرورآمونیوم به عنوان کاتالیزور (سختکننده)
3-3- تهیه مواد اولیه
3-3-1- تهیه خردهچوب
چوب گونه راش به صورت چیپس از کارخانه چوب و کاغذ مازندران تهیه و به موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع البرز انتقال دادهشد. سپس، با استفاده از یک آسیاب حلقوی آزمایشگاهی، چیپس راش به خردهچوب مورد نیاز برای ساخت تخته تبدیلگردید. به منظور خشک کردن خردهچوبها از خشککن گردان با درجه حرارت2 ±120 درجه سانتیگراد موجود در موسسه استفادهشد و خردهچوبهای خشک شده در کیسههای پلاستیکی بستهبندیگردیدند.
3-3-2- تهیه مواد شیمیایی

پایان نامهi– (245)


فصل دوم
بررسی منابع
2-1- ترکیبات کودی حاوی تنظیم‌کننده های رشد گیاهی
تنظیم‌ کننده‌های رشد گیاهی، رشد و نمو گیاهان را کنترل می‌کنند. استفاده از هورمون‌های گیاهی در سطح وسیع از پایان جنگ جهانی دوم شروع شد. امروزه هورمون‌های گیاهی به صورت مصنوعی ساخته شده در سطح وسیعی در کشاورزی استفاده می‌شود که از آن جمله می توان به علف کش‌های هورمونی مانند2, 4-D که نوعی علف ‌کش شبه ‌اکسینی می‌باشد و یا ریشه‌دار کردن قلمه‌های گیاهان زینتی و درختان اشاره نمود (کوچکی و سرمدنیا، 1379). یکی از این هورمون‌های مهم گیاهی سیتوکینین است که برای اولین بار از دانه نارس ذرت استخراج شد و زآتین نام گرفت. هورمون سیتوکینین در گیاهان از اسید آمینه آدنین مشتق می‌گردد. این هورمون در تمامی بافت‌های گیاهی موجود می‌باشد ولی بیشترین مقدار آن در نوک ریشه ها، ساقه و دانه‌های نارس وجود دارد (شمولینگ، 2004) و امروزه به صورت مصنوعی نیز سنتز می‌گردد. در دنیای تحقیقات کشاورزی از هورمون سایتوکنین برای افزایش ‌و حفظ کیفیت گل‌های زینتی استفاده نموده‌اند.
نتایج تحقیق مرتضوی و همکاران (1387) نشان داد که سطوح مصرف سیتوکینین و کلسیم در رز شاخه بریده رقم آلونا باعث افزایش معنی‌داری در کاهش درصد پیری، افزایش میزان کلروفیل، پروتئین کل و فعالیت آنزیم‌های آنتی‌اکسیدان داشت. آنان پیشنهاد نمودند که مصرف توام سیتوکینین به میزان 10 میکرومول و کلسیم به میزان 30 میلی‌مول در این گیاه به واسطه افزایش میزان کلروفیل، فعالیت آنزیم‌های پراکسیداز و کاتالازو باعث کاهش درصد پیری گل‌ها می‌گردد. هورمون سیتوکینین فقط توسط گیاهان عالی تولید نمی‌شود بلکه جلبک‌ها، سیانوباکتری‌ها و برخی از باکتری‌ها نیز قادر به تولید این هورمون می‌باشند که از آن جمله می‌توان به باکتری‌های اگرو باکتریوم تومی فاسینس، رودوکوکوس‌ فاسینس و سودوموناس‌ساواستانو اشاره کرد (شمولینگ ، 2004). یکی از گونه‌های جلبک که قادر است هورمون سیتوکینین را در مقادیر بالا در اندام‌های خود تولید نماید گونۀ آسکوفیلیوم نودوسوم است. این جلبک که با نام انگلیسی سوید شناخته می‌گردد، دارای رنگ قهوه‌ای و یا سبز زیتونی بوده و ساقه‌ها و انشعابات دراز و نازکی دارد.
در دهه اخیر درخواست برای این نهاده‌های با پایه زیستی به واسطه تقاضا برای افزایش کیفیت و کمیت محصولات، روز به روز در دنیا در حال افزایش است. عصارۀ گونه‌های مختلف جلبک آسکوفیلوم مخصوصاً گونه نودوسوم در بیش از 70 کشور جهان در سطح تجاری خرید و فروش می شود (کرایجی و همکاران، 2007). در کانادا و اروپا مدت زمان زیادی است که عصاره جلبک دریایی به عنوان اصلاح ‌کننده‌های خاک و یا به صورت محلول‌ پاشی برای افزایش رشد و افزایش عملکرد گیاه زراعی به واسطۀ تولید گیاه زراعی استفاده می شود (نوری و کیسلی، 2006 ؛ ورکلیج، 1992).
استفاده از عصاره این جلبک سال‌هاست که اثبات شده است. استفاده از عصاره این جلبک باعث افزایش حجم ریشه و اندام هوایی گردیده و به واسطه همین باعث افزایش عملکرد در گیاه می‌گردد (رایورات و همکاران، 2008). همچنین گزارش‌هایی در مورد افزایش مقاومت به آفات و بیماری و تنش‌های محیطی در گیاه زراعی به واسطه استفاده از عصاره این جلبک ارائه شده است (ون‌ استادن و کروچاند، 1990). این جلبک به واسطه دارا‌ بودن مقادیر بالای هورمون‌های گیاهی و اسید‌های آمینه موارد استفاده بسیار زیادی درکشاورزی یافته است. تحقیقات نشان داده است که استفاده از عصاره این جلبک، باعث افزایش کلروفیل در برگ‌های گیاه شده و سطح آنزیم آمیلاز را در اندام گیاهی بالا می برد که باعث شکسته شدن قند‌های غیر‌ قابل ‌استفاده در گیاه گردیده ‌است (استریک و همکاران، 2004). به واسطه وجود چنین قابلیت‌هایی، عصاره این جلبک در قالب ترکیبات کودی، فرآوری ‌شده و روانه بازار گردیده است. وجود سیتوکینین در جلبک آسکوفیلیوم نودوسوم باعث شده است که از آن به طور مستقیم در تحقیقات کشاورزی نیز استفاده شود. در تحقیقی استفاده از عصاره این جلبک (به فرم تجاری آلیگت سوپر) باعث تحریک جوانه‌زنی بذور گونه ای گل جالیز (Orobanche ramosa) گردید به طوری که با افزایش غلظت درصد جوانه‌زنی بذور افزایش یافت ولی در غلظت‌های بسیار بالا حالت ممانعت کنندگی ایجاد نمود (اکونومو و همکاران، 2007).
نتایج تحقیق استونی و همکاران (1992) نشان داد که استفاده از عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم به فرم تجاری میکس کرپ تریپل به صورت محلول‌ پاشی در محیط هیدروپونیک در گیاه زراعی جو باعث 56 تا 63 درصد افزایش رشد نسبت به شاهد شد که علت این افزایش رشد به دلیل وجود هورمون سیتوکینین عنوان گردید. نتایج تحقیق رایوراس و همکاران (2008) نشان داد که بذور گیاه زراعی جو که با عصاره آسکوفیلوم نودوسوم آغشته شده بودند، نسبت به بذور آغشته ‌شده با جیبرلین و بذور شاهد جوانه‌زنی و طول ریشه‌چه و ساقه‌چه بیشتری داشته‌اند. کودهای زیست محیطی همراه نانو کودها در راه افزایش کمیت و کیفیت تولید، مشکل‌گشا و قابل توجه بسیار می‌باشند. لذا وجود برخی از ترکیبات محرک رشد در برخی از جلبک‌ها باعث شده است تا از عصارۀ این گیاهان برای افزایش میزان رشد و بازدهی گیاهان زراعی و باغی استفاده شود. از گذشته، جلبک آسکوفیلوم نودوسوم به منظور بهبود دهنده شرایط خاکی در خاک‌ها و رشد گیاهان در کشاورزی مورد استفاده قرار گرفته است (چامپان، 1980). گزارش شده است که این جلبک سبب تحریک رشد شاخصاره و گاهی باعث جوانه‌زنی (به کمک جیبرلین) می‌شود ( هورتادو و همکاران، 2009).
نتایج تحقیقات بسیار نشان داده است که استفاده از این مواد به واسطه وجود تنظیم کننده‌های رشد و عناصر غذایی باعث افزایش میزان کلروفیل، پروتئین کل و فعالیت آنزیم‌های آنتی‌اکسیدان، کاهش درصد پیری به واسطه افزایش فعالیت آنزیم اکسیداز و کاتالاز و افزایش حجم ریشه و اندام هوایی، افزایش مقاومت به یخبندان، افزایش جذب عناصر غذایی، افزایش مقاومت به بیماری‌ها، کاهش هجوم آفات، افزایش عملکرد و کیفیت محصول و طول مدت انبارداری بوده است. اطلاعات کمی در مورد تلقیح این جلبک پس از سازگاری در محیط کشت درون شیشه ای وجود دارد. استفاده از این کود زیستی، باعث افزایش شاخص‌های رشد در گرازیلاریا و اولوا در محیط کشت طبیعی شده است (روبرتسون آندرسن و همکاران، 2006). اسپری عصاره آسکوفیلوم نودوسوم باعث کاهش بیماری‌های برگی در هویج شده است (جایاراج و همکاران، 2008). با توجه به اینکه این ترکیبات از گیاهان بدست آمده و دارای منشا طبیعی می باشد می‌توان از آن در راستای کشاورزی پایدار بهره برد. استپنسون (1974) معتقد است که از این جلبک می‌توان به عنوان یک کود زیستی تلقیح کننده با پتانسیل های بالا (مثل سایر کودهای زیستی ارگانیک) که یک منبع مناسب در کشاورزی و باغبانی هستند، استفاده کرد.
2-2- تاثیر نانوکلات ‌آهن بر کمیت و کیفیت رشد
آهن، عنصر ضروری برای رشد و نمو گیاهان است عدم دسترسی گیاه به آهن منجر به زرد شدن برگ‌های جوان می‌شود و باعث کاهش چشمگیر فعالیت فتوسنتز و در نتیجه تولید بیوماس می‌شود (جف برایت، 2007). این امر نه تنها روی کشاورزی و اقتصاد تاثیر منفی دارد بلکه به کمبود آهن در بدن انسان، که از شایع‌ترین مشکلات تغذیه‌ای امروز است، منجرخواهد شد (زدواریان و همکاران، 2002).
به دلیل اثرات مضری که کودهای شیمیایی مرسوم بر محیط از کمیت و کیفیت غذا ایجاد می‌کنند، مدتهاست که استفاده از آن ها مورد نکوهش قرار گرفته است. با به کارگیری نانو کودها به عنوان جایگزین کودهای مرسوم، عناصر غذایی کود به تدریج و به صورت کنترل شده در خاک آزاد می‌شوند. استفاده از نانو کودها منجر به افزایش کارایی مصرفی عناصر غذایی، کاهش سمیت خاک، به حداقل رسیدن اثرات منفی ناشی از مصرف بیش از حد کود و کاهش تعداد دفعات کاربرد کود می‌شود (نادری و همکاران، 1390).
استفاده از فرم‌های کلاته که به واسطه واکنش نمک های فلزی با کمپلکس‌های مصنوعی و طبیعی حاصل می‌شوند مهمترین راه حفاظت از آهن در برابر افزایش تثبیت در خاک با افزایش pH می‌باشد (ان‌جینز و همکاران، 2004). کوهورا و همکاران (2007) و کوموسا و همکاران (2002) گزارش کردند که کود کلات ‌آهن به طور قابل ملاحظه‌ای عملکرد را نسبت به دیگر کودهای آهن افزایش داد.
آهن از عناصر ضروری و کم ‌مصرف در گیاهان است. این عنصر به عنوان عامل اکسایش و کاهش در بخشی از ساختمان ناقلانی که در ترا‌فرستی الکترون دخالت دارند، نظیر سیتوکروم‌ها و پروتئین‌های غیر هم که در فتوسنتز، تنفس و تثبیت ازت نقش دارند وجود دارد (تایزو زایگر، 2002). نقش این عنصر در تثبیت ازت و فعالیت برخی آنزیم‌ها، نظیر کاتالاز، پراکسیداز و سیتوکروم اکسیداز به خوبی مورد بررسی قرار گرفته است (رایز و همکاران، 2000).
همچنین بیکربنات با تاثیر بر جذب آهن از سیستم آپوپلاست برگ به داخل سیتوپلاسم از طریق پلاسمولیا می‌تواند بر انتقال و توزیع آهن برگ‌ها هم موثر باشد. از این رو استفاده از کودهای نوینی مانند نانوکلات آهن می‌تواند در افزایش کیفیت رشد توت ‌فرنگی موثر باشد (پیوندی و همکاران، 1390). مطالعات انجام شده بررویOregano vulgar ، خانواده لامیاسه نشان داده است که افزایش غلظت آهن در محیط سبب کاهش بیوماس گردید با این وجود هنوز اطلاعات اندکی در رابطه با نقش آهن در تولید متابولیت‌های ثانویه وجود دارد (یریتسیان و اکونوماکیس، 2002).
در تحقیقات انجام ‌گرفته، ضمن بررسی اثر مقادیر مختلف آهن بر فیزیولوژی و عملکرد گوجه‌فرنگی دریافتند که با کاهش میزان آهن درمحیط کشت، نوک ریشه‌ها و ناحیه‌های کشنده، ضخیم‌شده و با کاهش جذب آهن، جذب دیگر عناصر سنگین توسط گیاه افزایش می‌یابد (ذبیحی و همکاران، 1384). مطالعات دیگر نشان می‌دهد که مصرف 20 کیلوگرم در هکتار سکوسترین آهن موجب افزایش 16 درصدی عملکرد ذرت دانه‌ای و42 درصدی عملکرد وش پنبه گردید (فیضی وهمکاران، 1386).
کمبود آهن بسته به عوامل متعدد خاکی، محیطی و ژنتیکی در گیاهان مختلف ایجاد شده و سبب کاهش قابل‌ملاحظه عملکرد و کیفیت محصول می‌شود(گوس و جانسون، 2001). روش‌های مختلفی برای رفع کمبود آهن در گیاهان پیشنهاد شده که می‌توان به مصرف خاکی، محلول‌پاشی و یا اختلاط آهن با بذر اشاره کرد(پناس و همکاران، 1990؛ گوس و جانسون، 2001).
نتایج تاثیر کود دهی آهن بر عملکرد گیاهان مختلف، متفاوت و گاه متناقض است (مورتوت، 2003). اختلاف نتایج به‌دست آمده از بررسی تاثیر کود دهی آهن بر گیاه، می‌تواند به دلیل تفاوت در نوع خاک، جنس و گونه گیاه، شرایط اقلیمی و یا سطوح آهن مصرفی در این آزمایش‌ها باشد(وایرسما،2005 ). ترکیبات معدنی آهن بعد از اضافه شدن به خاک‌های آهکی، به‌سرعت با آهک واکنش داده و رسوب اکسید آهن تولید می‌شود که قابلیت جذب آن برای گیاه بسیار کم است. بنابراین، مصرف کلات‌های آهن در این شرایط در مقایسه با کودهای معدنی آهن توصیه شده‌است(گودسی و همکاران، 2003).
در پژوهش دیگری، مصرف7/6 کیلوگرم Fe-EDDHA در هکتار، سبب افزایش معنی‌دار ارتفاع گیاه، تعداد دانه در بوته و عملکرد دانه سویا شد اگرچه تاثیر کود دهی آهن در ارقام متحمل به کمبود آهن در مقایسه با رقم‌های حساس به کمبود آهن متفاوت بود(وایرسما،2005). برخی بررسی‌ها نشان داده تغذیه‌ی برگی آهن روش مناسبی برای برطرف کردن کمبود آهن است اما این روش تنها برای گیاهان دارای علایم خفیف زرد برگی (کلروز) و یا در یک مقطع کوتاه زمانی، موثر است (نایِو، 2006). ملکوتی و همکاران (1382) گزارش کردند مصرف آهن از منبع سولفات آهن در خاک‌های غیر آهکی سبب افزایش عملکرد دانه‌ی آفتابگردان شد، اگر چه این افزایش معنی‌دار نبود. سپهر (1382) نیز نتایج مشابهی را با مصرف 20 کیلوگرم کلات آهن در آفتابگردان و در شرایط آهکی گزارش کرده است.
فصل سوم
مواد و روش‌ها
3-1-منبع گیاهی مورد استفاده
درپژوهش حاضر بوته‌های توت‌فرنگی رقم سلوا از گلخانه‌ای در حوالی شهر رشت تهیه شدند.
3-2- بستر کشت وآماده کردن نمونه گیاهی
در این تحقیق از بستر کشت منطقه استفاده شد. برای ضد عفونی وسایل مورد نیاز از قبیل قیچی، بیلچه، گلدان‌های خالی، و ماسه بستر کشت از آب معمولی و مایع ظرف شویی و آب‌کشی با آب مقطر استفاده شد سپس گلدان‌ها با ماسه به حجم مورد نظر رسیدند. ریشه بوته‌ها در آب جاری شسته شده پس از جداسازی گل و لای موجود و عاری گشتن از هرگونه موادی، ریشه‌ها در محلول هیپوکلرید سدیم %2/0 به مدت 3 دقیقه قرارداده شده، سپس در گلدان‌های آماده شده کشت گردیدند.
3-3- آماده کردن مواد
مقادیر 1، 2 و 5 گرم از نانو کود کلات آهن در یک لیتر آب معدنی حل شدند. همین مراحل برای جلبک آسکوفیلوم نودوسوم نیز تکرار گردید یعنی از این محلول مقدار 1، 2 و 5 گرم توزین و در بطری‌های حاوی کود نانوکلات مخلوط گردیدند. این آماده‌سازی در دو مرحله تکرار گردید و به فاصله 20 روز بر روی تیمارها اسپری شدند.

شکل 3-1- تهیه بوته‌ها: بوته‌های تهیه‌شده توت‌فرنگی از نوع سیلویا می‌باشد. این بوته ها از گلخانه‌ای در شهر رشت تهیه گردید. اشکال فوق نمای بوته‌ها قبل و بعد از کاشت را نشان می‌دهد.
3-4-استقرار نمونه‌ها
بوته‌های نشا ‌شده به تعداد 48 عدد تهیه شده و در 3 ردیف 15 تایی و 3 تای باقی‌مانده به عنوان شاهد در نظر گرفته و مستقر گردیدند و روی آنها برچسب‌ زده ‌شد.
3-5- شرایط نگهداری بوته‌های کشت ‌شده
گلدان‌های حاوی بوته‌های کشت ‌شده در شرایط آب و هوای محیط آزاد در تاریخ 28/12/1392 کشت گردیدند. اولین اسپری بر روی تیمارها در مورخه 29/12/92 و دومین اسپری در 20/1/93 انجام گردید. فاصله زمانی هر آبیاری 3 روز بوده است.
3-6- تیمارهای آزمایش
آزمایش به صورت فاکتوریل در قالب بر طرح پایه کاملا تصادفی انجام شد. دراین آزمایش دو فاکتور عصارۀ جلبک آسکوفیلوم نودوسوم و کود نانوکلات ‌آهن هر کدام در چهار سطح (0، 1، 2 و 5 میلی گرم درلیتر) با سه تکرار در 16 تیمار مورد استفاده قرار گرفت.
3-7- شرایط نگهداری نمونه ها و اندازه گیری صفات
پس از نشاء، بوته‌ها در بستر کشت گلدان‌ها برچسب زده شدند. سپس گلدان‌ها در هوای محیط آزاد قرار گرفتند در انتهای رسیدن میوه‌های توت‌فرنگی، صفات مورد ارزیابی قرار گرفتند.
3-8- ارزیابی صفات
در این مطالعه، وزن تر، وزن خشک، تعداد برگ، تعداد ریشه، تعداد شاخه، طول ریشه، ارتفاع گیاه، طول برگ، قطر گل، تعداد گل، وزن میوه و طول شاخه‌های گیاه توت‌فرنگی اندازه‌گیری شدند. برای اندازه‌گیری وزن‌ تر گیاه‌ها از ترازوی دیجیتال استفاده شد. برای اندازه‌گیری وزن خشک، نمونه‌ها به مدت 24 ساعت در دمای 103 درجه سانتی‌گراد قرار گرفته، سپس به وسیله ترازوی دیجیتال وزن گردیدند. تعداد برگ، تعداد شاخه، و تعداد میوه، پس از 35 روز کاشت به صورت چشمی شمارش گردیدند طول ریشه، برگ، و شاخساره، ارتفاع گیاه بر حسب سانتی‌متر به کمک کولیس و متر اندازه‌گیری شدند.
3-9- تجزیه و تحلیل داده‌ها
تجزیه وتحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزارهای آماری SPSSو MSTATC انجام شد. جهت تجزیه واریانس داده‌ها برای مقایسه میانگین‌ها از آزمون LSD در سطح احتمال 5 درصد استفاده شد در ادامه با استفاده از نرم افزار Excel نسبت به رسم نمودارها اقدام گردید.
فصل چهارم
نتایج و بحث
نتایج حاصل از پژوهش حاضر بیانگر نقش کود نانوکلات آهن و عصاره جلبک آسکوفیلیوم نودوسوم در تغییر برخی شاخص‌های رشد رویشی، گلدهی و فیزیولوژیکی گیاه توت فرنگی است، به طوری که این تغییرات در شاخص‌های ارتفاع گیاه، وزن تر وخشک، تعداد و طول ریشه، تعداد گل، برگ، طول شاخه و برگ و ریشه، معنی‌دار بود.
با توجه به جدید بودن فناوری نانو و روند رو به رشد مطالعات در این فناوری، گزارش‌های زیادی درباره‌ی اثر این کود بر روی شاخص‌های رشد و نمو گیاهان وجود ندارد. تغییر شکل مواد در مقیاس نانو، ویژگی‌های فیزیکی، شیمیایی، بیولوژیکی و فعالیت‌های کاتالیتیک آن‌ها را تغییر می‌دهد. ناحیه‌ی سطحی ویژه‌ی اغلب مواد در مقیاس نانو، فعالیت شیمیایی و زیستی‌شان را افزایش می‌دهد. بنابراین، خواص جدید در ذرات نانو مانند حلالیت بیشتر، فعالیت شیمیایی بیشتر و توانایی نفوذ به درون غشای سلول ظاهر می‌شود.
پزوهش حاضر نشان می‌دهد که عصاره جلبک آسکوفیلیوم نودوسوم نقش موثری بر روی تغییر وزن تر و وزن خشک بخش رو زمینی و زیر زمینی گیاه، همچنین مقدار آهن و کلروفیل برگ دارد. تنظیم کننده‌های رشد گیاهی در تنظیم فتوسنتز و حرکت فرآورده‌های فتوسنتزی از محل تولید آن‌ها در برگ به محلهای تجمع به کار گرفته می‌شوند. تنظیم فتوسنتز و حرکت مواد و فرآورده‌های فتوسنتزی در نقاط زیادی از گیاه می‌تواند صورت گیرد، که به دنبال آن سبب افزایش یا کاهش در اندازه‌ی گیاه می‌شود(فتحی و همکاران، 1391).
4-1- ارزیابی صفات
4-1-1- وزن تر
نتایج حاصل ازتجزیه واریانس نشان داد که اثر سطوح مختلف عصاره جلبک و کودنانو بر وزن تر گیاه به ترتیب در سطح احتمال 1 و 5 درصد معنی‌دار بود. از طرفی مشاهده مقایسه میانگین این تیمارها (جدول4-2) نشان داد، ترکیب محلول 2گرم درلیتر کود نانوکلات‌آهن همراه 1میلی‌گرم در لیترعصاره جلبک آسکوفلیوم ندوسیوم نسبت به دیگر ترکیبات در این پژوهش تیمار برتر بوده است. ازطرفی تاثیر محلول 2گرم درلیترکود نانوکلات‌آهن نشان می‌دهد، القای افزایش وزن 6/283 نسبت به شاهد با وزن تر274گرم باعث شده‌است وزن تر حدود 12درصد افزایش یابد. بنابراین تیمار، تیمار برتردراین پژوهش نیز بوده است. تیمار عصارۀ جلبک آسکوفیلوم نودوسوم نشان داد که این محلول با غلظت 5 میلی‌گرم در لیتر با القای افزایش وزن 291گرم نسبت به شاهد با 2/279گرم، وزن تر را حدود 10درصد افزایش داد واین تیمار نیز، تیمار برتردراین تحقیق بود(جداول4-1، 4-2 و4-3 و شکل‌ 4-1).
جدول 4-1- تجزیه واریانس اثر غلظت‌های مختلف عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم و کود نانوکلات ‌آهن بروزن تر، وزن خشک، وزن میوه، تعداد شاخه، تعداد میوه، تعداد برگ، تعداد ریشه، ارتفاع گیاه، تعدادگل، طول شاخه، قطر گل و طول برگ توت‌فرنگی رقم سلوا
میانگین مربعات (MS)
وزن تر وزن خشک تعداد برگ طول برگ تعداد گل قطر گل تعداد شاخه طول شاخه تعداد میوه وزن میوه ارتفاع گیاه تعداد ریشه درجه آزادی منابع تغییرات
89/24** 2/769** 81/088* 0/774** 6/12** 3/043** 13/28* 18/933* 2/61** 86/12** 22/29* 4/466** 15 تیمار
0/937 0/222 21/97 0/054 0/333 1/104 2/33 2/52 0/645 30/83 3/68 0/208 32 خطا
0/342 0/999 34/94 4/18 32/6 78/69 33/63 7/97 23/85 28/16 8/83 2/83 ضریب تغییرات
ns اختلاف غیرمعنی‌دار **معنی‌داری در سطح 1 درصد *معنی‌داری در سطح 5درصد
جدول 4-2- مقایسه میانگین اثر غلظت‌های مختلف عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم و کود نانوکلات ‌آهن بر وزن تر، وزن خشک، وزن میوه، تعداد شاخه، تعداد میوه، تعداد برگ، تعداد ریشه، ارتفاع گیاه، تعدادگل، طول شاخه، قطر گل و طول برگ.
تیمار وزن تر وزن خشک تعداد برگ طول برگ تعداد گل قطر گل تعداد شاخه طول شاخه تعداد میوه وزن میوه ارتفاع گیاه تعداد ریشه
control 274j 46/00h 17/00ab 4/53f 5/00a 2/36abc 5/66ab 18/66cd 3/33a 12/33ab 21/33ab 14/33e
--------------------------------------------------- نکته مهم : هنگام انتقال متون از فایل ورد به داخل سایت بعضی از فرمول ها و اشکال (تصاویر) درج نمی شود یا به هم ریخته می شود یا به صورت کد نمایش داده می شود ولی در سایت می توانید فایل اصلی را با فرمت ورد به صورت کاملا خوانا خریداری کنید: سایت مرجع پایان نامه ها (خرید و دانلود با امکان دانلود رایگان نمونه ها) : elmyar.net --------------------------------------------------- FE0G1 279h 46/16gh 10/00bcd 5/36cd 0/66efg 1/00abcd 3/66bc 19/00bcd 0/333d 5/00bc 21/00ab 14/66de
FE0G2 283ef 46/94defg 19/00a 6/10a 1/33e 2/66ab 6/33a 20/33abcd 1/00bcd 14/33a 22/00ab 15/33bcd
FE0G5 278h 46/23gh 17/33ab 5/06de 1/33e 0/000d 6/00ab 19/33bcd 0/000d 0/00c 21/00ab 15/00cde
FE1G0 276i 46/39fgh 12/33abcd 5/70bc 1/33e 0/000d 4/00abc 20/66abc 0/333d 0/00c 23/00ab 17/33a
FE1G1 281g 46/94defg 14/00abcd 5/96ab 2/33d 1/83abc 4/66abc 18/00d 1/00bcd 10/00ab 21/33ab 17/33a
FE1G2 291b 48/50b 14/00abcd 6/10a 3/33bc 2/23abc 4/66abc 20/33abcd 2/00abc 12/00ab 22/66ab 17/66a
FE1G5 287d 47/83bc 8/33cd 5/80ab 1/33e 0/900cd 2/66c 21/00abc 0/666cd 4/66bc 22/66ab 15/00cde
FE2G0 285e 47/16cdef 15/33abc 5/96ab 3/66b 2/43abc 5/33ab 19/33bcd 2/33ab 13/00ab 22/66ab 18/00a
FE2G1 289c 48/50b 12/00abcd 5/90ab 2/66cd 2/73a 4/00abc 20/33abcd 1/33bcd 14/33a 21/00ab 17/33a
FE2G2 294a 49/41a 13/00abcd 5/80ab 3/00bcd 1/6 4/33abc 18/66cd 1/33bcd 8/66abc 20/33ab 17/33a
FE2G5 284ef 47/38cde 15/00abc 6/06ab 0/000g 0/000d 5/00abc 20/66abc 0/000d 0/00c 21/66ab 16/00b
FE5G0 281g 46/66efgh 7/00d 4/93e 0/000g 0/000d 2/66c 19/33bcd 0/000d 0/00c 20/00b 15/66bc
FE5G1 281g 46/83defg 11/33abcd 5/06de 1/00ef 1/83abc 4/00abc 22/33a 0/666cd 9/66ab 23/33a 15/00cde
FE5G2 283f 47/60cd 14/00abcd 5/10de 1/00ef 0/833cd 4/66abc 21/33ab 0/666cd 4/66bc 23/00ab 15/33bcd
FE5G5 278h 46/63efgh 15/00abc 6/10a 0/333fg 0/933bcd 5/00abc 19/33bcd 0/333d 5/00bc 20/66ab 16/00b
*در هر ستون میانگین‌هایی که دارای حداقل یک حرف مشترک هستند بر اساس آزمون LSD تفاوت معنی‌دار ندارند. جدول 4-3- همبستگی بین صفات اندازه گیری شده
وزن تر وزن خشک تعداد برگ طول برگ تعداد گل قطر گل تعداد شاخه طول شاخه تعداد میوه وزن میوه ارتفاع گیاه تعداد ریشه
وزن تر 1/000 وزن خشک 0/891 1/000 </0001 تعداد برگ -0/103 -0/121 1/000 0/485 0/411 طول برگ 0/487 0/412 0/207 1/000 0/000 0/004 0/157 تعداد گل 0/193 0/186 0/137 -0/084 1/000 0/190 0/205 0/352 0/569 قطر گل 0/274 0/199 0/197 0/191 0/585 1/000 0/059 0/176 0/179 0/194 </0001 تعداد شاخه -0/125 -0/160 0/988 0/171 0/133 0/187 1/000 0/396 0/278 </0001 0/246 0/368 0/202 طول شاخه 0/049 0/094 -0/125 -0/077 -0/225 -0/174 -0/128 1/000 0/742 0/527 0/399 0/605 0/124 0/238 0/386 تعداد میوه 0/125 0/147 0/060 -0/092 0/849 0/714 0/059 -0/188 1/000 0/399 0/317 0/686 0/534 </0001 </0001 0/690 0/202 وزن میوه 0/282 0/209 0/195 0/207 0/584 0/996 0/189 -0/169 0/712 1/000 0/052 0/153 0/183 0/158 </0001 </0001 0/199 0/250 </0001 ارتفاع گیاه -0/030 -0/009 -0/126 -0/125 0/038 -0/054 -0/145 0/575 0/005 -0/061 1/000 0/842 0/953 0/395 0/396 0/796 0/718 0/324 </0001 0/975 0/681 تعداد ریشه 0/503 0/530 -0/070 0/580 0/310 0/156 -0/096 -0/135 0/198 0/170 0/028 1/000
0/000 0/000 0/634 </0001 0/032 0/289 0/517 0/361 0/177 0/249 0/851

نتایج حاصل از این تحقیق نشان از برتری اثر محلول 2 گرم در لیتر کود نانوکلات ‌آهن 2 میلی‌گرم در لیترعصاره جلبک آسکوفلیوم ندوسیوم بر وزن تر گیاه بود. آهن، عنصر ضروری برای رشد و نمو گیاهان است و عدم دسترسی گیاه به آهن منجر به زرد شدن برگ‌های جوان می‌شود و باعث کاهش چشم‌گیر فعالیت فتوسنتز و در نتیجه تولید بیوماس می‌شود (برایت، 2007).
علت افزایش وزن تر گیاه در تیمار آسکوفیلوم نودونسوم را می‌توان به دلیل تاثیر مثبت این ترکیب در جذب و ذخیره‌سازی عناصر غذایی به عنوان یک ارگانیسم کود دانست که نتایج فوق در مورد تاثیر ارگانیسم کودهای زیستی با نتایج اصلانی و همکاران (1390) و خائوساد و همکاران (2006) منطبق است. گزارش شده است که تلقیح آسکوفیلوم نودونسوم در گیاه گراسیلاریا، باعث بیشترین رشد در این گیاه گردیده است (روبرتسون آندرسون و همکاران (2006). بنابراین نتایج ما تاثیر مثبت سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر وزن تر گیاه توت‌فرنگی را نشان داد. نتایج ما با نتایج ارسیسلی و همکاران (2002)، اکواتولاریا و همکاران (2011) و شیرزاد و همکاران (2011) منطبق است. (جداول4-1، 4-2 و 4-3 و شکل‌ 4-1).
4-1-2- وزن خشک
نتایج حاصل از تجزیه واریانس تیمارها اثر معنی‌داری را در سطح 1 درصد در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر وزن خشک گیاه توت‌فرنگی را نشان داد. نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر وزن خشک گیاه نشان داد که تیمار 2 گرم در لیتر کود نانوکلات آهن و 1 میلی‌گرم در لیترعصاره جلبک اسکوفلیوم ندوسیوم با وزن خشک 4/49 گرم بهترین تیمار بود. همچنین تیمار آسکوفیلوم نودونسوم با غلظت 5 گرم در لیتر با القا وزن خشک 5/48 گرم بالاترین وزن خشک گیاه را نشان داد که نسبت به شاهد با وزن خشک 8/47 گرم حدود 5 درصد افزایش وزن خشک در این تیمار مشاهده شده است. همچنین تیمار کود نانوکلات ‌آهن با غلظت 2 گرم در لیتر با وزن القا شده 9/46 گرم بالاترین وزن خشک گیاه را نسبت به شاهد که 46 گرم بود، نشان داد (جداول4-1، 4-2 و 3-4 و شکل‌ 4-2).
نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر متقابل این دو تیمار، برتری تیمار 2 گرم در لیتر نانو کود کلات ‌آهن و 1 میلی‌گرم در لیتر آسکوفیلوم نودونسوم را نشان می‌دهد. تاثیر آسکوفیلوم نودونسوم را می‌توان به دلیل اثر مثبت آن بر جذب عناصر غذایی دانست، که نتایج این پژوهش در مورد تاثیر مثبت تلقیح این ارگانیسم کود با نتایج ریورات و همکاران(2007) و ریورات و همکاران (2008) منطبق است.
4-1-3- وزن میوه
نتایج حاصل از تجزیه واریانس تیمارها اثر معنی‌داری را در سطح 1 درصد در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر وزن میوه گیاه توت‌فرنگی نشان داد. نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر وزن خشک گیاه، نشان داد که تیمار 2 گرم در لیتر نانو کود کلات ‌آهن و 1 میلی‌گرم در لیترعصاره جلبک اسکوفلیوم نودوسوم با وزن میوه 3/15 گرم بهترین تیمار بود. همچنین تیمار آسکوفیلوم نودوسوم با غلظت 5 و 2‌ گرم در لیتر با القا وزن میوه 14 گرم بالاترین وزن میوه گیاه را نشان داد که نسبت به شاهد با وزن 6/15 گرم حدود 1درصد کاهش وزن میوه در این تیمار مشاهده شد. همچنین تیمار کود نانوکلات‌ آهن با غلظت 2 گرم در لیتر با وزن القا شده 19 گرم بالاترین وزن میوه گیاه نسبت به شاهد که 17 گرم بود را نشان داد (جداول4-1، 4-2 و 4-3 و شکل‌ 4-11).
نتایج ما همچنین برتری تیمار 1 گرم در لیتر نانو کود کلات آهن و 2 میلی‌گرم در لیترعصاره جلبک اسکوفلیوم نودوسوم را بر وزن میوه نشان داد که این نتیجه ما بانتایج کشنول و سوگی(1991) درباره تنظیم کننده‌های رشد بر افزایش وزن و حجم میوه منطبق است. نتایج ما با نتایج موسوی‌زاده و همکاران (2010) و ناصر نگهدار (1391) نیز منطبق است. همچنین نتایج این پژوهش در مورد تاثیر مثبت تلقیح این ارگانیسم کود با نتایج ریورات و همکاران (2007 و 2008) منطبق است.
4-1-4- تعداد برگ
نتایج حاصل از تجزیه واریانس تیمارها اثر معنی‌داری را در سطح 1 و5 درصد در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات‌ آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر تعداد برگ گیاه توت‌فرنگی را نشان داد. نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم برتعداد برگ گیاه نشان داد، که تیمار 1 گرم در لیتر نانو کود کلات ‌آهن و 2 میلی‌گرم در لیتر عصاره جلبک اسکوفلیوم نودوسوم با تعداد برگ 3/15 بهترین تیمار بود. همچنین تیمار آسکوفیلوم نودونسوم با غلظت 5 و2 گرم در لیتر با القا تعداد 14 عدد برگ بالاترین برگ گیاه را نشان داد که نسبت به شاهد با 8/14 عدد برگ حدود 1 درصد کاهش تعداد برگ در این تیمار مشاهده شد. همچنین تیمار کود نانوکلات آهن با غلظت 2 گرم در لیتر با 19 گرم بالاترین تعداد برگ گیاه را نسبت به شاهد که 17 عدد بود، نشان داد (جداول4-1، 4-2 و 4-3 و شکل‌ 4-4).
برتری تیمار 1 گرم در لیتر نانو کود کلات ‌آهن و2 میلی گرم در لیترعصاره جلبک اسکوفلیوم نودوسوم درنتایج ما به اثبات رسید. علت این امر را می توان در جذب بهتر مواد غذایی دانست(حسنی کرد خلیلی و همکاران، 1390). همچنین در پژوهش ما غلظت‌های 1 گرم در لیتر کود نانوکلات ‌آهن و 2 میلی گرم عصاره جلبک اسکوفلیوم نودوسوم برتری قابل توجهی داشتند؛ که علت این امر را می توان تحریک رشد سلولی جوانه‌های برگی و رشد آنه به کمک تنظیم‌ کننده‌های اکسین و سایتوکنین دانست. رستمی وشهسوار(1390)، اثر تنظیم‌ کننده‌های رشد را بر ریز ازدیادی زیتون (Olea eropea L.cv.Misson) بررسی کرده و دریافتند که غلظت‌های کم تنظیم‌ کننده‌های رشد باعث افزایش پرآوری شاخ‌ها و تعداد برگ گردید. نگهدار(1391) دریافت که غلظت 2 میلی‌گرم از عصاره جلیک آسکوفلیوم نودوسوم بیشترین پرآوری سطح برگ و تعداد برگ را درپی خواهد داشت. همچنین نتایج ما با نتایج نگهدار (1391) در مورد تاثیر عصاره جلبک اسکوفلیوم نودوسوم و کود نانوکلات ‌آهن بر عملکرد اندام هوایی منطبق است.
4-1-5- طول برگ
نتایج حاصل از تجزیه واریانس تیمارها، تاثیرکود نانوکلات ‌آهن و تلقیح با آسکوفیلوم نودوسوم را در سطح 1 و 5 درصد معنی‌دار نشان داد. همچنین نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر کود نانوکلات بر طول برگ، برتری تیمار 2 گرم در لیتر نانو کود کلات آهن با تعداد 1/6 سانتیمتر طول برگ را نشان داد که نسبت به شاهد (5/4) حدود 20 درصد افزایش نشان داد. همچنین تاثیر تلقیح آسکوفیلوم نودوسوم نشان داد که غلظت 5 میلی گرم در لیتر با 1/6 سانتیمتر طول برگ بیشترین طول برگ را بر جای گذاشت (جداول4-1، 4-2 و 4-3 و شکل‌ 4-5).
علت افزایش تعداد برگ در تیمار آسکوفیلوم نودوسوم را می توان به تاثیر بیولوژیکی این کود بر جذب عناصر غذایی نسبت داد، که منبع مناسبی جهت کاربری بیولوژیکی کودی آنهاست ( هورتادو و همکاران،2009). درزی و همکاران (1385) بیان کردند که کودهای بیولوژیک تاثیر مثبتی بر گیاه مرزنجوش دارند. نتایج ما با نتایج وو و همکاران(2005) و ابولیزید و همکاران (2007) در مورد تاثیر تلقیح کودهای بیولوژیک بر افزایش طول و تعداد برگ منطبق است.
4-1-6- تعداد گل
نتایج حاصل از تجزیه واریانس تیمارها اثر معنی‌داری را در سطح 5 درصد در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر تعداد گل گیاه توت‌فرنگی نشان می دهد (جدول 4-1). از طرفی نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر تعداد گل، گیاه نشان داد که تیمار 1 گرم در لیتر نانو کود کلات ‌آهن و2 میلی‌گرم در لیترعصاره جلبک اسکوفلیوم ندوسیوم با تعداد گل7/3 بهترین تیمار بود. همچنین تیمار آسکوفیلوم نودونسوم با غلظت 5 گرم در لیتر با القا تعداد گل 3/3 عدد بالاترین تعداد گل گیاه را نشان داد که نسبت به شاهد با تعداد گل 9/4 گل حدود 1 درصد کاهش تعداد گل در این تیمار مشاهده شد همچنین تیمار کود نانوکلات‌آهن با غلظت 2 گرم در لیتر با القا تعداد گل3/1 بالاترین تعداد گل گیاه را نسبت به شاهد که 5 عدد گل بود را نشان داد (جداول4-1، 4-2 و 4-3 و شکل‌ 4-6).
تاثیر آسکوفیلوم نودونسوم را می‌توان به دلیل اثر مثبت تنظیم ‌کننده‌های رشد ‌گیاهی در گیاهان مشخصی موجب افزایش تعداد گل‌ها گردیده و این تنظیم کننده‌های رشد همچنین می توانند جنسیت را تغییر دهند. تئوری رایج این است که موازنه تنظیم کننده‌های رشد گیاهی در گیاهان خانواده کدوئیان اساس فیزیولوژیکی تعیین جنسیت در آنها است. با توجه به بررسی منابع در رابطه با اثر تنظیم‌ کننده‌های رشد گیاهی بر گل‌دهی، مشاهده گردید که تنظیم‌ کننده‌های رشد گیاهی اکسین باعث افزایش گل‌دهی و زودرسی محصول می گردد، و از طرفی نتیجه پژوهش وارنا (1998) تأییدی بر نتیجه آزمایش حاضر می باشد. وارنا نشان داد که در اثر استفاده از محلول پاشی تعدادی از تنظیم‌ کننده‌های رشد گیاهی بر روی نشاء خیار و بررسی تأثیر آنها بر عملکرد، بیشترین عملکرد در تیمارهایی به دست آمد که از نفتالین استیک اسید (NAA) و اتفن (CEPA) استفاده گردید. با بررسی اثر تیمارهای مختلف بر صفت تعداد گل مشخص گردید که استفاده از سطح 100 میلی‌گرم در لیتر NAA به صورت معنی‌دار تعداد گل را افزایش داد. سطوح دیگر اکسین و اتفن و سیستم کاشت و اثرات متقابل بین آنها از نظر آماری در سطح پنج درصد آزمون دانکن دارای اختلاف معنی‌دار نبود (م، کلانتر.1389). نتایج ما با نتایج کلانتر و همکاران (1389) منطبق است.
4-1-7- قطر گل
نتایج حاصل از تجزیه واریانس تیمارها اثر بی‌معنی را در سطح 1 درصد در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن بر قطر گل گیاه توت‌فرنگی را نشان داد (جدول4-1). نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر قطر گل گیاه نشان داد، که تیمار 1 گرم در لیتر نانو کود کلات ‌آهن 5 میلی‌گرم در لیترعصاره جلبک اسکوفلیوم ندوسیوم باقطر 7/2 سانتی‌متر بهترین تیمار بود. همچنین تیمار آسکوفیلوم نودونسوم با غلظت 5 میلی‌گرم در لیتر با 2/2 بالاترین قطر گل گیاه را نشان داد که نسبت به شاهد با قطر گل 3 سانتی‌متر حدود 20 درصد کاهش قطر گل در این تیمار مشاهده شد. همچنین تیمار کود نانوکلات ‌آهن با غلظت 2 گرم در لیتر با قطر گل 6/2 سانتی‌متر بالاترین قطر گل گیاه را نسبت به شاهد که 3/2 سانتی‌متر بود را نشان داد (جداول4-1، 4-2 و 4-3 و شکل‌ 4-7).
نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر متقابل این دو تیمار، برتری تیمار 2 گرم در لیتر کود نانوکلات ‌آهن و 1 میلی‌گرم در لیتر آسکوفیلوم نودونسوم را نشان می‌دهد. تاثیر آسکوفیلوم نودونسوم را می‌توان به دلیل اثر مثبت تنظیم کننده‌های رشد دانست. نتایج نشان داده است که تیمارهای اسیدجیبرلیک و بنزیل آدنین سبب افزایش معنی‌دار طول ساقه گل‌دهنده، قطر گل، تعداد گل در گل آذین و سبب تسریع در گل‌دهی گردیدند. اسید ایندول بوتیریک نیز طول ساقه گل‌دهنده را افزایش داد، تیمارهای بنزیل‌آدنین و اسید ایندول‌بوتیریک سبب افزایش معنی‌دار مقدار اسانس شدند. اما جیبرلین سبب کاهش معنی‌دار مقدار اسانس گردید (نخعی وهمکاران، 1389). نتایج ما با نتایج نخعی و همکاران (1389) منطبق است.
4-1-8- تعداد شاخه
نتایج حاصل از تجزیه واریانس تیمارها اثر بی‌معنی را در سطح 1 و 5 درصد در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر تعداد شاخه گیاه توت‌فرنگی را نشان داد. نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر تعداد شاخه گیاه نشان داد، که تیمار 1 گرم در لیتر کود نانوکلات ‌آهن 2 میلی‌گرم در لیترعصاره جلبک اسکوفلیوم ندوسیوم با تعداد شاخه 3/5 عدد بهترین تیمار بود. همچنین تیمار آسکوفیلوم نودونسوم با غلظت 5 و 2 گرم در لیتر با تعداد شاخه 6/4 بالاترین تعداد شاخه گیاه را نسبت به شاهد نشان داد. همچنین تیمار کود نانوکلات ‌آهن با غلظت 2 گرم در لیتر با تعداد شاخه 3/6 عدد بالاترین تعداد شاخه گیاه را نسبت به شاهد که 6/5 عدد بود را نشان داد (جداول4-1، 4-2 و 4-3 و شکل‌ 4-8).
نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر متقابل این دو تیمار، برتری تیمار 1 گرم در لیتر کود نانوکلات ‌آهن و 2 میلی‌گرم در لیتر آسکوفیلوم نودونسوم را نشان می دهد. در اثر نانو کلات ‌آهن بر پرآوری شاخساره‌ها باید گفت که نانوکلات ‌آهن بر ارتفاع شاخساره در رقمهای مختلف مؤثر نبود و تفاوت‌ها ناشی از خود رقم بود. تنها، صفت میانگین تعداد شاخساره تحت تأثیر نوع کلات ‌آهن قرار گرفت. شاخسارها در محیط‌های حاوی FeEDDHA قدرت رشد رویش جوانه‌های بیشتری را نشان دادند، در این تحقیق، شاخسارههای پرورش یافته در این کلات سبزتر  بنظر میرسیدند (نخعی وهمکاران، 1389).
تاثیر آسکوفیلوم نودونسوم به دلیل اثر مثبت هورمون‌های رشد است. هورمون BA در رشد شاخساره‌ها بیشترین تأثیر را داشت، با کاهش میزان آن، رشد نیز کاهش یافت. در عین حال، واکنش رقم‌های مختلف نسبت به ترکیب هورمونی را نمی‌توان نادیده گرفت. حضور تنظیم ‌کننده‌های رشد برای رشد مطلوب ضروری است، اگر چه تعادل بین هورمون‌ها و غلظت‌های آنها در واکنش به رقم عامل تعیین ‌کننده اصلی است. ترکیب IBA و BA در مقادیر کم بسیار تأثیرگذار بوده است. تأثیر رقم و تیمارهای به کار رفته، بر تعداد شاخساره‌های پرآوری‌ شده معنی‌دار بود، در حالی که تعامل بین این دو بر این صفت تاثیرگذار نبود. در بین تیمارهای بکار برده شده، ترکیب غلظت کم BA با اکسین، بیشترین تأثیر را بر میزان تولید شاخساره داشته و افزودنGA3 در تعامل با دو هورمون دیگر اثر مستقیم بر این صفت گذاشت. مشاهده شده که ترکیب غلظت‌های بالای هورمون‌های IAA و NAA با BA سبب کاهش تعداد شاخساره تولیدی شده و ترکیب مقادیر بالای هردو هورمون اکسین و سایتوکنین تأثیر معکوس بر تعداد شاخساره تولیدی داشته و این اثر مجزا از اثر ژنوتیپ و سن نمونه بوده است (کلانتر و همکارن، 1389). بنابراین نتایج ما با نتایج به‌دست آمده قبلی ما همخوانی دارد.
4-1-9- طول شاخه

پایان نامهi– (244)

1-6- قلمرو موضوعی، مکانی و زمانی تحقیققلمرو موضوع تحقیق : قلمرو موضوعی تحقیق در ارتباط با بررسی رابطه تعهد سازمانی برکارایی مدیران و کارکنان سازمان تعاونی روستایی استان اردبیل می‌باشد.
قلمرو مکانی تحقیق: این پژوهش در سطح استان اردبیل و در سطح کارکنان و مدیران ستادی و صف در سازمان تعاون روستایی انجام یافته است.
قلمرو زمانی تحقیق: محدوده زمانی پژوهش حاضر از اردیبهشت 1392 شروع و تا شهریور 1392 پایان پذیرفت.

فصل دوممروری‌ بر ادبیات تحقیق2-1- تاریخچه و معرفی اجمالی سازمان مورد مطالعه (سازمان تعاون روستایی)تعاون به‌عنوان یک نهضت اجتماعی، اقتصادی وفرهنگی در ایران از سال 1303 شمسی با تصویب اولین قانون، تجارت زمینه قانونمند شدن را پیدا کرد به نحوی که می‌توان قانون تجارت را سرآغاز تعاون رسمی در ایران دانست. در خرداد 1325 قانون صندوق‌های تعاون روستایی و در مهرماه همان سال اصلاحیه قانون مذکور تصویب شد. در این قانون زمینه های خریدوفروش محصولات کشاورزی، ممانعت معاملات سلف و تصدیات واسطه ها و رباخواران، اعطای وام به کشاورزان و دامداران، دفاع از حقوق دهقانان، تصمیم و گسترش بیمه محصولات کشاورزی و دامی پیش بینی شده بود. اولین قانون شرکت‌های تعاونی درایران در مرداد 1334 شمسی مشتمل بر یازده ماده و یک تبصره با الهام از قوانین تعاونی دیگر کشورها از تصویب کمیسیون مشترک مجلسین سنا و شورای ملی وقت گذشت و بانک کشاورزی براساس مفاد این قانون نسبت به اعزام کارمندان وکارشناسان خود به روستاها اقدام نمود تا زارعین را به تشکیل شرکت‌های تعاونی روستایی تشویق و راهنمایی نماید.
درسال 1341 پس ازانجام اصلاحات ارضی درجهت حمایت ازکشاورزان وتولیدکنندگان که صاحب اراضی شده بودند رشد شرکت های تعاونی روستایی شتاب گرفت که نیاز به تشکیل سازمانی برای هدایت، ارشاد، نظارت و پیشبرد امور آنها شدیداً احساس می شد در سال 1342 سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران با سرمایه اولیه یک میلیارد و سیصدو چهل و یک میلیون ریال ایران به صورت شرکت سهامی برای مدت نامحدود تاسیس و موظف شد موجبات پیشرفت وتوسعه تعاون و پیشبرد عملیات اقتصادی، اجتماعی، بازرگانی وخدمات تعاونی‌ها را به‌عهده گیرد وبرای تحقق این اهداف وظایف سنگینی به این سازمان محول گردید.
از وظایف اصلی و اساسی سازمان تعاون روستایی نظارت، حمایت، و هدایت شرکت ها و اتحادیه های تعاونی تحت پوشش می باشد. وظایف نظارتی شامل حسابرسی، نظارت و راهنمایی و مراقبت در فعالیتهای مختلف تعاونی‌ها و ارائه خدمات در جهت تهیه و تنظیم بودجه، اسناد مالی، آئین نامه و مقررات وظایف حمایتی شامل رائه خدمات فنی و مشاوره ای، مالی و اعتباری و حقوقی، بازاریابی و بازاررسانی، تأسیساتی و زیربنایی و دفاع از منافع صنفی شبکه نیز از وظایف حمایتی این سازمان می باشد.
وظایف هدایتی شامل آموزش اصول و ارزشهای تعاون، روش اداره تعاونی ها، اشاعه فرهنگ تعاون، تعلیم و تربیت نیروی انسانی و توسعه روابط فی مابین تعاونیها از جمله اهم وظایف هدایتی سازمان تعاون روستایی است.
در سال 1357 تعداد تعاونیهای روستایی در کشور 2942 شرکت و با عضویت 000/960/2 نفر بوده وسرمایه اولیه این سازمان توسط دولت تامین وانتقال سهام به اتحادیه های تعاونی به نحوی در اساسنامه آن منظور گردید که به تناسب توان مالی اتحادیه ها سهام سازمان توسط آنها خریداری و به تدریج سهام سازمان به اتحادیه ها منتقل شود که تاکنون حدود 22 درصد سهام به اتحادیه ها انتقال داده شده است.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و توجه خبره گان رهبری در تنظیم قانون اساسی جمهوری اسلامی سال 1358 در اصول 43 و 44 قانون اساسی، بخش تعاون درکنار دو بخش دولتی و خصوصی بعنوان یکی از بخشهای سه گانه اقتصاد کشور معرفی شده است و تعاون بعنوان راهکار موفق در نیل به اهداف نظام اسلامی در دو بعد اقتصادی و اجتماعی مورد تاکید قرار گرفت.
در سال 1370 قانون بخش تعاونی مشتمل بر 71 ماده و 50 تبصره به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و مورد تایید شورای نگهبان قرار گرفت، براین اساس وزارت تعاون تشکیل و مقرر شد که کلیه تعاونیها از جمله شبکه تعاونیهای روستایی وکشاورزی تحت پوشش این وزارتخانه جدید قرار گیرد. در این صورت وزارت کشاورزی وقت ( جهادکشاورزی کنونی ) مهمترین بازوی اجرائی خود را در عرصه توسعه روستایی و کشاورزی از دست می داد.بدیـن ترتـیب قادر به انجام وظایف قانونی خود در امور روستاها نمی بود. از اینرو خواستار مستثنی شدن سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران از شمول قانون مذکور گردید که در تاریخ 24/7/70 قانون مستثنی شدن سازمان مرکزی تعاون روستایی از شمول قانون بخش تعاونی طی ماده واحده به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید که به موجب این قانون سازمان مزبور از کلیه وظایف و اختیارات مندرج در مقررات مربوطه از قانون بخش تعاونی اقتصاد جمهوری اسلامی ایران مصوب 13/6/70 مستثنی و کماکان تابع وزارت کشاورزی وقت قرار گرفت.
در حال حاضر دو هزار و نهصد و سی و نه شرکت تعاونی روستایی گروهی با اعضای کل 4.515.842 نفر عضو و سرمایه 447.792.003.887 ریال است.
سازمان مرکزی تعاون روستایی اکنون دارای 31 شعبه در استانها، 234 نمایندگی در شهرستان‌ها، 12 مدیریت و 25 اداره در مرکز بوده که جمعا دارای5.992 پست سازمانی بوده که فعلا با تعداد 2.920 نفر پرسنل درکل کشور وظایف محوله را انجام می دهد.
سازمان مورد مطالعه در این پژوهش سازمان تعاونی روستایی استان اردبیل شامل ستاد (مشتمل بر حوزه مدیریت،2 معاونت مدیریت و 5 اداره ستاد )به همراه 7 اداره شهرستان و 2 نمایندگی می‌باشدکه مجموعاً 88 نفر (72 کارمند، 16 مدیر) در سال 1392 در آن مشغول فعالیت می‌باشند . (آمارنامه کشاورزی، 1391)
2-2- ادبیات تحقیق :بررسی دقیق و عمیق ادبیات تحقق باعث می شود که بتوان برای تحقیقی که در درون تحقیقات سنتی و بر پایه محتوای پژوهش های ذی ربط قرار دارد یک چارچوب معقول و منطقی ارائه کرد. مروری بر ادبیات تحقیق باعث می شود که چهار هدف کلی تأمین گردد.
نخست آنکه نشان دهنده مفروضاتی اصلی است که پرسش های عمومی تحقیق بر پایه آنها گذاشته شده است و در صورت امکان باید نشان دهنده الگوی (حوزه تفکری غالب) تحقیق باشد که موجب استحکام بخشیدن به تحقیق می گردد و فرضیه ها و ارزش هایی را شرح می‌دهد که پژوهشگر آنها را به دنیای تحقیق وارد می کند.
دوم آنکه نشان دهد پژوهشگر درباره موضوع تحقیقی دانشی وسیع و ژرف دارد و از روش‌های ذهنی که تحقیق را احاطه و حمایت می کند بهره کافی برده است.
سوم آنکه نشان دهد پژوهشگر با مراجعه به زمینه تحقیق متوجه نوعی کسر و کمبود در ادبیات تحقیق شده است و اینکه تحقیق مورد نظر می تواند نیاز خاصی راتأمین کند.
سرانجام، مرور به ادبیات موجب می شود که پرسش های تحقیق و فرضیه های اثبات نشده آزمایشی، پالایش شده و صیقل زده شوند تا بتوان این پرسش های تحقیق و فرضیه های اثبات نشده آزمایشی، پالایش شده و صیقل زده شوندتا بتوان این پرسش ها را در بستر تحقیقات تجربی گسترده تر مطرح کرد. (مارشال و راس من، ترجمه اعرابی و پارساییان، 1377)
2-3- مقدمه :از آنجا که طبق تحقیقات صورت گرفته رفتار کارکنان در سازمان می تواند متأثر از نگرش‌هایشان باشد، از این رو، آگاهی از آنها برای مدیران سازمان‌ها ضروری به نظر میرسد. با وجود این، بایستی اذعان کرد، آگاهی از همه نگرشهای کارکنان برای مدیران سازمان اهمیت چندانی نداشته و مدیران نیز علاقه ای به دانستن همه این نگرش‌ها ندارند. در واقع مدیران بیشتر علاقه مند به دانستن آن دسته از نگرشهایی هستند که با کار و سازمان مرتبط است. طبق تحقیقات انجام گرفته در این مورد سه نگرش عمده بیشترین توجه و تحقیق را از سوی محققان به خود جلب کرده اند. این سه نگرش عبارتند از:
۱ – رضایت شغلی
۲ – وابستگی شغلی
۳ – تعهد سازمانی
در این تحقیق به بررسی برخی از این نگرش‌ها پرداخته شده است. همچنین سعی شده است جدیدترین دستاوردها در این زمینه نیز ارائه گردد.
2-4- دیدگاه‌های نظری تعهد سازمانیتعهد سازمانی یک نگرش مهم شغلی و سازمانی است که در طول سالهای گذشته مورد علاقه بسیاری از محققان رشته های رفتار سازمانی و روانشناسی خصوصاً روانشناسی اجتماعی بوده است.
2-4-1- تعهدسازمانی مفهوم یک بعدی یا چندبعدی؟پورتر (PORTER) تعهد را براساس نیروی کلی همانندسازی (تعیین هویت) و مشارکت یک فرد در سازمان تعریف می کند. در این دیدگاه تعهد ناشی از سه عامل می شود.
۱ – قبول اهداف و ارزشهای سازمان
۲ – تمایل به همکاری با سازمان برای کسب اهدافش
۳ – میل به باقی ماندن در سازمان (استیزر، ۱۹۸۹، ص ۵۷۷ – ۵۷۶).
در این دیدگاه، تعهد به عنوان یک مفهوم تک بعدی نگریسته شده است، که تنها متمرکز بر تعهد عاطفی است. سالها، اندیشمندان درک ما را از تعهد سازمانی با نگــــریستن به آن به شکل چندبعدی تغییر داده اند. این محققان علاقه مند به یک مجموعه وسیعتر از پیوندها بین کارکنان و سازمانها نسبت به آنچه که پورتر مطرح کرد، بوده اند. درحالی که پورتر متمرکز بر یک پیوند توصیف شده با قبول اهداف سازمان بوده است، تحقیقات محققان بعدی بر انواع تعهد متمرکز شده است که می تواند برای توجیه رفتار فرد و استمرار آن در محیط کار درنظر گرفته شود.(مودی، ۱۹۹۸، ص ۳۹۰ – ۳۸۹)
2-4-2-الگوهای چندبعدی2-4-2-1- مدل اریلی و چتمن:
اریلی و چتمن(OREILLY & CHATMAN)،(۱۹۸۶) الگوی چندبعدی خود را مبتنی بر این فرض بنا نهادند که تعهد، نگرشی را نسبت به سازمان ارائه کرده و مکانیسم هایی دارد که ازطریق آنها می تواند نگرش شکل بگیرد. بنابراین، مبتنی بر کار کلمن (KELMAN) در نگرش و تغییر رفتار (۱۹۵۸) اریلی و چتمن معتقدند که پیوند بین فرد و سازمان می تواند، سه شکل متابعت، همانندسازی و درونی کردن را به خود بگیرد.
متابعت، زمانی اتفاق می افتد که نگرشها و رفتارهای همسو با آنها به منظور کسب پاداشهای خاص اتخاذ می شوند. همانندسازی، زمانی اتفاق می افتد که فرد نفوذ را به خاطر ایجاد یـــا حفظ رابطه ارضاکننده می پذیرد (می یر و هرسکویچ، ۲۰۰۱، ص ۳۰۵). سرانجام درونی کردن، رفتاری که از ارزشها و یا اهداف نشأت گرفته را منعکس می کند که با ارزشها یا اهداف سازمان منطبق است (مودی، ۱۹۹۸، ص ۳۹۰).
بررسی جدیدتر از یک نمونه بزرگتر دو نوع تعهد را به جای سه نوع تعهد مشخص کرد که تعهد ابزاری (متابعت) و تعهد هنجاری (همانندسازی و درونی کردن) نامیده شدند. (کرمر، ۱۹۹۶، ص ۳۹۰ – ۳۸۹). در تحقیقات بعدی این دو محقق و همکارانشان نتوانستند تمایزی را بین همانندسازی و درونی کردن قایل شوند. از این رو، آنها در تحقیقات جدیدتر موارد همانندسازی و درونی کردن را ادغام کردند و آن را تعهد هنجاری نامیدند. متابعت، نیز در کار اخیرشان تعهد ابزاری نامیده شده است که متمایز از همانندسازی و درونی کردن است. برای مثال، اریلی و چتمن متوجه شدند که متابعت به طور مثبت تا منفی با ترک شغل ارتباط دارد. با در نظر گرفتن اینکه تعهد سازمانی عموماً به عنوان متغیری در نظر گرفته می شود که احتمال ترک شغل را کاهش دهد، این یافته بعضی سوالها را در باره اینکه آیا متابعت می تواند، به عنوان یک شکل از تعهد سازمانی درنظرگرفته شود را به وجود آورده است (مـــی یر و هرسکویچ، ۲۰۰۱، ص ۳۰۶).
2-4-2-2- مدل آنجل و پری:
آنجل و پری (ANGLE&PERRY )برپایه نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل پرسشنامه تعهد سازمانی پورتر و همکارانش، بین تعهد ارزشی و تعهد به ماندن، تمایز قائل شدند. اگرچه این پرسشنامه یک بعدی درنظر گرفته شده است، تحلیل آنجل و پری دو عامل اساسی پرسشنامه را آشکار کرد.
یک عامل به وسیله پرسشهایی مشخص می شود که تعهد به ماندن را ارزیابی می کنند و دیگری به وسیله پرسشهایی که تعهد ارزشــــی (حمایت از اهداف سازمان) را اندازه گیری می کنند، مشخص می گـــردد (می یر و هرسکویچ، ۲۰۰۱، ص ۳۰۶). تعهد ارزشی آنجل و پری گرایش مثبتی را به سازمان نشان می دهد. این نوع تعهد اشاره به تعهد روانی و عاطفی دارد. تعهد به ماندن آنجل و پری اشاره به اهمیت تعاملات پاداشها – مشارکتهای تفکیک ناپذیر در یک مبادله اقتصادی دارد. این نوع تعهد اشاره به تعهد حسابگرانه مبتنی بر مبادله و تعهد مستمر دارد (مایر و شورمن، ۱۹۹۸، ص ۱۶ – ۱۵).
2-4-2-3- مدل مایر و شورمن:
به نظر مایر و شورمن (MAYER&SCHOORMAN) تعهد سازمانی دو بعد دارد. آنها این دو بعد را تعهد مستمر (میل به ماندن در سازمان) و تعهد ارزشی (تمایل به تلاش مضاعف) نامیدند. اگرچه شباهتهایی بین ابعاد تعهد سازمانی شناسایی شده توسط آنجل و پری و مایر و شورمن و آنچه که توسط می یر و آلن شناسایی شده وجود دارد، اما یک تفاوت اساسی بین مدلهای آنها نیز وجود دارد. سه جزء تعهد می یر و آلن (عاطفی، مستمر و هنجاری) اصولاً براساس قالب ذهنی که فرد را به سازمان مرتبط می کنند، متفاوت هستند. نتیجه رفتاری هر سه جزء تعهد با این حال مشابه است و آن ادامه کار در سازمان است.
برعکس، در مدلهای آنجل و پری و مایر و شورمن، فرض شده است که تعهد مستمر مرتبط با تصمیم به ماندن یا ترک سازمان است. و تعهد ارزشی مرتبط به تلاش مضاعف درجهت حصول به اهداف سازمانی است (می یر و هرسکویچ، ۲۰۰۱، ص ۳۰۷ – ۳۰۶).
2-4-2-4- مدل پنلی و گولد:
پنلی و گولد (PENLEY&GOULD) یک چارچوب چندبعدی را ارائه کردند. آنها بین سه شکل از تعهد با عناوین اخلاقی، حسابگرانه و بیگانگی تمایز قائل شدند. تعریف تعهد اخلاقی به طور نزدیکی با تعریف تعهد عاطفی می یر و آلن و تعهد ارزشی آنجل و پری و مایر و شورمن یکسان است.
استفاده از واژه تعهد حسابگرانه منطبق با متابعت مطرح شده در مدل اریلی و چتمن است و ممکن است به عنوان یک شکل از انگیزش به جای تعهد درنظر گرفته شود. سرانجام منظور آنها از تعهد بیگانگی تاحدی با تعهد مستمر می یر و آلن یکسان است (می یر و هرسکویچ، ۲۰۰۱، ص ۳۰۷).
2-4-2-5- مدل می یر و آلن:آلن و میر(۱۹۹۷) معتقد بودند که تعهد، فرد را با سازمان پیوند می دهد و این پیوند احتمال ترک شغل را در او کاهش می دهد (می یر و هرسکویچ، ۲۰۰۲). آنان سه جزء را برای تعهد سازمانی ارایه داده اند:
۱- تعهد عاطفی : در بردارنده پیوند عاطفی کارکنان به سازمان می باشد. به طوری که افراد خود را با سازمان خود معرفی می کنند.
۲- تعهد مستمر : بر اساس این تعهد فرد هزینه ترک سازمان را محاسبه می کند. در واقع فرد از خود می پرسد که در صورت ترک سازمان چه هزینه هایی را متحمل خواهد شد. در واقع افرادی که به شکل مستمر به سازمان متعهد هستند افرادی هستند که علت ماندن آن‌ها در سازمان نیاز آن‌ها به ماندن است.
۳- تعهد هنجاری : در این صورت کارمند احساس می کند که باید در سازمان بماند و ماندن او در سازمان عمل درستی است (لوتانز،۲۰۰۸).
«می‌یر» و «آلن »تعاریف تعهد سازمانی را به سه موضوع کلی وابستگی عاطفی، درک هزینه‌ها و احساس تکلیف وابسته می‌دانند. از تفاوت‌های مفهومی اجزای سه‌گانه تعهد سازمانی، که هر یک تا حدودی از یک‌دیگر مستقل اند، این نتیجه حاصل می‌شود که هر کدام پیامد پیش فرصت‌های خاصی هستند. پیش فرصت‌های تعهد عاطفی به چهار گروه دسته بندی می‌شوند: ویژگی‌های شخصی، ویژگی‌های شغلی، ویژگی‌های ساختاری و تجربیات کاری. تحقیقات زیادی که در ارتباط با تعهد سازمانی انجام شده بیانگر این مطلب است که ارتباط تعهد سازمانی با عملکرد شغلی و رفتارهای مبتنی بر تابعیت سازمانی مستقیم (مثبت) است ولی ارتباط آن با ترک خدمت، غیبت وتأخیرکارکنان معکوس(منفی) است. لذا ماهیت ارتباط فرد با سازمان در هر یک از اجزاء سه‌گانه تعهد عاطفی، تعهد مستمر و تعهد تکلیفی متفاوت است. کارکنان با تعهد عاطفی قوی در سازمان می‌مانند برای اینکه می‌خواهند بمانند. افرادی که تعهد مستمر قوی دارند می‌مانند چون نیاز دارند بمانند و آن‌هایی که تعهد تکلیفی قوی دارند می‌مانند، زیرا احساس می‌کنند باید بمانند.

2-4-3- مدل سه بخشی تعهد سازمانی:مدل سه بخشی تعهد سازمانی عبارتند از:
تعهدعاطفی: این بخش از تعهد سازمانی، به‌عنوان تعلّق خاطر به یک سازمان که از طریق قبول ارزش‌های سازمانی و نیز به‌وسیله تمایل به ماندگاری در سازمان مشخص می گردد، تعریف می شود.
2- تعهد تکلیفی یاهنجاری : تعهد تکلیفی، به‌عنوان یک وظیفه درک‌شده برای حمایت از سازمان و فعالیت-های آن تعریف می شود و بیان‌گر احساس دِین و الزام به باقی ماندن در سازمان است؛ که افراد فکر می کنند ادامه فعالیت و حمایت از سازمان، دینی بر گردن آن هاست.
3- تعهد مستمر: ناشی از درک افزایش یافتن هزینه های از دست رفته در یک سازمان است. هزینه های از دست رفته عبارت است از مخارج یک فعالیت یا پروژه که قابل بازیافت نباشند. بنابراین اگر کسی دارای تعهد مستمر باشد، نسبت به افزایش چنین هزینه هایی حسّاس خواهد شد.
ارائه‌کنندگان این مدل، معتقدند که بهتر است تعهّد هنجاری، مستمر و عاطفی را به‌عنوان اجزای تشکیل‌دهنده تعهّد در نظر گرفت؛ تا انواع خاص آن. به‌دلیل اینکه اگر انواع خاصی از تعهد باشند، فرد عضو، الزام و احساس وظیفه اندکی نسبت به باقی ماندن در سازمان در خود احساس می‌کند.
--------------------------------------------------- نکته مهم : هنگام انتقال متون از فایل ورد به داخل سایت بعضی از فرمول ها و اشکال (تصاویر) درج نمی شود یا به هم ریخته می شود یا به صورت کد نمایش داده می شود ولی در سایت می توانید فایل اصلی را با فرمت ورد به صورت کاملا خوانا خریداری کنید: سایت مرجع پایان نامه ها (خرید و دانلود با امکان دانلود رایگان نمونه ها) : elmyar.net --------------------------------------------------- 2-4-4- دیدگاه‌های نظری عوامل مؤثر بر تعهد سازمانیطی سالهای اخیر مطالعات زیادی در مورد تعهد سازمانی صورت گرفته که در هر یک از این مطالعات تعهد سازمانی یا به عنوان متغیر مستقل و یا بعنوان متغیر وابسته مد نظر قرار گرفته شده است. یک بازنگری ادبیات موضوع که توسط «ریچرز (1985) صورت گرفت نشان داد که یازده مطالعه تعهد را به عنوان یک متغیر مستقل و بیش از بیست مطالعه آن را به عنوان یک متغیر وابسته در نظر گرفته است.(می یر و آلن،1993،61)
با مروری که برادبیات موضوع تا سال 98 نشان دهنده توجه بیشتر به مقوله تعهد سازمانی به ویژه از دیدگاه دوم آن یعنی وابسته می‌باشد. که در اینجا به سیری از ادبیات موضوع پیرامون عوامل مؤثر بر تعهد سازمانی و ابعاد سه گانه آن اشاره می‌شود
2-4-4-1- عوامل مؤثر بر تعهد عاطفی:از میان سه بخش تعهد عاطفی، مستمر و هنجاری، تعهد عاطفی بیشتر مورد بررسی واقع شده است. در یک تجزیه و تحلیل جامع، مشخص شده که از میان 40 پژوهش در زمینه تعهد سازمانی 24 مورد آن به بررسی تعهد عاطفی پرداخته است (سامرس،1995،49)
مطالعه استیرز و همکاران (1978)
استیرز، پرترومودی (1983: 290-292)برخی از عوامل مؤثر برافزایش تعهد سازمانی را به صورت ذیل مطرح کرده‌اند:
1 – عوامل شخصی:
اصلی‌ترین عامل شخصی، میزان تعلق و پیوستگی بالقوه‌آی است که کارمند در اولین روزکاری خود، به سازمان می‌آورد. افرادی که در اولین روزکاریشان خود را خیلی متعهد به سازمان نشان می‌دهند احتمالاً با سازمان باقی خواهند ماند. افرادی که در آغاز ورود به سازمان خیلی متعهد باشند، احتمالاً مسؤولیتهای اضافی را خواهند پذیرفت و عضویت خویش را با سازمان ادامه خواهند داد. این فرایند تعهد اولیه ممکنست به شکل یک سیکل خود تقویت کننده درآید، یعنی اگر افراد در بدو ورود به سازمان تلاش و کوشش وافر مبذول دارند، ممکنست آنها تلاش بیشتر را بر مبنای تعهد بیشتر خود به سازمان توجیه نمایند.
2 – عوامل سازمانی:
عوامل سازمانی چون حیطه شغل Job scope، بازخورد، استقلال و خودمختاری در کار، چالش شغلی و اهمیت شغلی، ‌درگیری و مشارکت رفتاری را افزایش می‌دهد. توانایی مشارکت در تصمیم‌گیری مربوط به شغل بر سطح تعهد مؤثر می‌باشد. سازگاری بین اهداف گروه کاری و اهداف سازمانی، تعهد نسبت به این اهداف را افزایش می‌دهد. ویژگیهای سازمانی چون، توجه به منافع بهتر کارکنان و مالکیت کارکنان، بطور مثبت باعث افزایش تعهد سازمانی می‌شود.
3 – عوامل برون سازمانی:
عامل برون سازمانی مهمی که باعث افزایش تعهد می‌شود، قابلیت توانایی دستیابی به جایگزینهای شغلی بعد از انتخاب شغل فعلی فرد می‌باشد. تحقیقی در یک سازمان نشان داد که افرادی که شغلی با حقوق بالاتر پیدا نکرده‌اند (یعنی توجیه خارجی ضعیف از انتخاب خود)، بطور قابل ملاحظه‌ای سطح بالاتری از تعهد سازمانی را نسبت به زمانیکه مشاغل جایگزین برای آنها در دسترس بوده، از خود نشان دادند. افرادی که شغلی با بالاترین حقوق دریافت کرده بودند (توجیه خارجی کامل از انتخاب خود) چه در زمانی که شغل جایگزین برای آنها در دسترس بوده و چه زمانی که شغل جایگزین در دسترس نبوده، سطح تعهد یکسانی را از خود نشان دادند. بنابراین به نظر می‌رسد بالاترین سطح تعهد اولیه در میان افرادی وجود دارد که:
(1) توجیه خارجی و ضعیفی برای اولین انتخاب آنها وجود دارد و
(2) انتخاب اولیه را قطعی و غیرقابل تغییر می‌بینند یعنی فرصتی برای تغییر تصمیم اولیه خود ندارند.
سه دسته عوامل فردی، سازمانی و برون سازمانی و در نمودار (2) نشان داده شده است
عوامل سازمان
عوامل غیر سازمان
عوامل شخصی

عدم دسترسی به مشاغل جایگزین
– اتنظارات شغلی
– عوامل انتخاب شغل
– ویژگی های فردی
– قرارداد روانی
– حیطه شغل
– ویژگی سازمان
– بازخورد
– استقلال و خود مختاری در کار
– چالش های شغلی و اهمییت شغل
– مشارکت در تصمیم گیری
– سازگاری اهداف گروه کاری و اهداف سازمانی
– چالش های شغلی و

تعهد سازمانی

نمودار 2-1 عوامل سه گانه اثر گذار بر تعهد سازمانی (استیرز و همکاران 1978)«مودی و همکارانش (1982). پیش شرط‌های تعهد سازمانی (تعهد عاطفی) را در چهار گروه بصورت زیر دسته‌بندی می‌کنند:
1 – ویژگیهای شخصی( personal characteristics)
پژوهشهای متعددی، تأثیر ویژگیهای شخصی مختلفی را برتعهد سازمانی بررسی کرده‌اند. ویژگیهای شخصی بررسی شده شامل سن، جنسیت، سابقه خدمت، سطح آموزش، نژاد و عوامل شخصی دیگر می‌باشد. به طور کلی مشخص شده است که سن و سابقه خدمت با تعهد رابطه مستقیم دارند.
مارچ و سایمون (1958) در حمایت از ارتباط این متغیرها، خاطرنشان کردند که وقتی سن و سابقه خدمت در سازمانی افزایش می‌یابد فرصت‌های شغلی جایگزین برای فرد محود می‌شود. این کاهش آزادی فرد ممکن است محبوبیت کارفرمای (سازمان) فعلی را افزایش دهد. در مقایسه با سن و سابقه خدمت، سطوح آموزش اغلب مشخص شده که با تعهد ارتباطی معکوس دارد. مطرح می‌شود که این ارتباط معکوس ممکنست ناشی از این باشد که سازمان قادر نیست انتظارات افراد با سطوح تحصیلات عالی را برآورده سازد. علاوه براین افراد با سطوح تحصیلات بالا ممکنست بیشتر به حرفه خود متعهد باشند تا به سازمان.
در پژوهش دیگری مشخص شده که جنسیت با تعهد مرتبط می‌باشد. در مطالعاتی که توسط «انجیل و پری (1981) و نیز تحقیقات دیگر صورت گرفت مشخص شد که زنان متعهدتر از مردان هستند. گروسکی در مورد این ارتباط استدلال می‌کند که به طور کلی زنان برای کسب موقعیت‌ها در سازمان باید موانع زیادی را پشت سربگذارند، به همین خاطر عضویت در سازمان برای آنها مهم‌تر می‌باشد.
در نهایت یکسری از مطالعات تمایلات شخصی را به عنوان عوامل مرتبط با تعهد بررسی کرده‌اند. یافته‌های علمی نشان می‌دهد که تعهد با انگیزه موفقیت خواهی، احساس شایستگی و سایر انگیزه‌های سطوح بالاتر مرتبط می‌باشد. می‌توان اشاره نمود که تعهد به سازمان می‌تواند تا حدی تقویت شود که کارکنان احساس کنند، سازمان به عنوان منبعی برای ارضای نیازهای آنها می‌باشد.
2- ویژگی‌های مبتنی بر نقش : (Roel – Related Characterisrics)
دومین گروه از عوامل مؤثر بر تعهد سازمانی که در ادبیات موضوع مشخص شده، نقش کارکنان و ویژگی‌های شغلی آن‌ها می‌باشد. سه جنبه از نقش شغلی که تأثیر بالقوه‌ای بر تعهد کارکنان به سازمان می‌گذارند، عبارتند از: حیطه شغلی با چالش شغل، تضاد در نقش و ابهام نقش.
تحقیقات زیادی ارتباط بین حیطه شغلی و تعهد را بررسی کرده‌اند. فرضیه اصلی در اینجا اینست که شغل تقویت شده (غنی شده) چالش شغلی را افزایش و در نتیجه تعهد را افزایش می‌دهد. علاوه بر این مطالعات متعددی ارتباط تضاد نقش و ابهام نقش را بررسی کرده و مطرح می‌کند که تعهد با تضاد نقش و ابهام نقش ارتباطی معکوس دارد.
3- ویژگی‌های ساختاری : (Stractural Characteristics)
اولین مطالعه در این زمینه توسط «استیرز و همکاران 1978)) صورت گرفته که چهار متغییر ساختاری ذیل در این مطالعه مورد بررسی قرار گرفته‌اند: اندازه سازمان، حیطه نظارت، تمرکز و پیوستگی شغلی. در این پژوهش ارتباط معنی‌داری بین هر یک از این متغیرها و تعهد یافت نشد. به دنبال آن موریس و استیرز (1980) تأثیر متغیرهای ساختاری را نیز مورد بررسی قرار دادند. آن‌ها متوجه شدند که اندازه سازمان و حیطه نظارت با تعهد سازمانی غیرمرتبط بودند ولی رسمیت و پیوستگی شغلی و تمرکز با تعهد ارتباط دارد. بدین معنا که کارکنانی که عدم تمرکز بیشتر، پیوستگی شغلی بیشتر و رسمیت بیشتر قوانین و مقررات و روش‌های تدوین شده را تجربه کرده‌اند، نسبت به کسانی که این عوامل را در اندازه کمتری تجربه کرده‌اند، تعهد سازمانی بیشتری را احساس می‌کنند. این یافته‌های به استثنای متغیر تمرکز با نتایج «استیرز و همکارانش» سازگار نبوده است. این دو مطالعه، جنبه‌های متفاوتی از ساختار را به عنوان عوامل مرتبط با تعهد مورد بررسی قرار دادند. «استیرز و روهودز در مطالعه تأثیر مالکیت کارکنان بر تعهد به این نتیجه رسیدند که وقتی کارکنان در مالکیت سازمان سهیم باشند، تعهد سازمانی بیشتری دارند تا زمانی که تنها به عنوان یک کارمند سازمان باشند. این پژوهش همچنین نشان داد که مشارکت در تصمیم‌گیری (یک جنبه مربوط به تمرکز) با تعهد سازمانی ارتباط دارد.
4- تجربیات کاری : (Work Experiences)
چهارمین دسته از پیش شرط‌های عمده تعهد سازمانی تجربیات کاری می‌باشد که در طی زندگی شغلی فرد رخ می‌دهند. تجربیات کاری به عنوان یک نیروی عمده در فرایند اجتماعی شدن یا اثرپذیری کارکنان محسوب شده و همین نیز به نوبه خود عامل عمده‌ای است که بر میزان وابستگی عاطفی کارکنان به سازمان تأثیر می‌گذارد.
متغیرهای تجربه کاری که با تعهد سازمانی ارتباط دارند، در سه مطالعه با وابستگی سازمانی به طور قابل ملاحظه‌ایی مرتبط بوده است. علاوه بر این «بوکانان (1974)» به این نتیجه رسید که احساس اهمیت شخصی برای سازمان با تعهد سازمانی ارتباط دارد. بدین معنا، وقتی کارکنان احساس می‌کنند که مورد نیاز سازمان بوده و یا برای مأموریت و هدف سازمان اهمیت دارند، تعهد سازمانی آن‌ها افزایش می‌یابد. دیگر عامل مهم مربوط به تجربیات کاری، احساس کارکنان در مورد نگرش‌های مثبت همکاران نسبت به سازمان می‌باشد. بدین معنا که نگرش‌های مثبت همکاران بر تعهد فرد مؤثر می‌باشد. در ادامه تنها دو مطالعه ارتباط بین تعهد و سبک رهبری را مشخص کرده است. در هر دو مطالعه، مشخص شده که تعهد یا وظیفه‌گرایی رهبر ارتباط دارد و در مطالعه دوم، روشن شد که تعهد با ملاحظات انسانی رهبر نیز ارتباط دارد.
ویژگی های شخصییتی
سن –جنس –تحصیلات –سابقه خدمت

پایان نامهi– (243)

عمق (سانتیمتر) هدایت الکتریکی (دسی زیمنس بر متر) اسیدیته نیتروژن کل (درصد) کربن آلی (درصد) فسفر قابل جذب (ppm) پتاسیم قابل جذب (ppm) کلسیم (درصد) منیزیم (ppm) ظرفیت تبادل کاتیونی (meq/100g)
بافت
30-0 6/0 23/7 21/0 13/3 77/57 140 59/3 168 09/29 لوم رسی
3-4- طرح کلی آزمایش
--------------------------------------------------- نکته مهم : هنگام انتقال متون از فایل ورد به داخل سایت بعضی از فرمول ها و اشکال (تصاویر) درج نمی شود یا به هم ریخته می شود یا به صورت کد نمایش داده می شود ولی در سایت می توانید فایل اصلی را با فرمت ورد به صورت کاملا خوانا خریداری کنید: سایت مرجع پایان نامه ها (خرید و دانلود با امکان دانلود رایگان نمونه ها) : elmyar.net --------------------------------------------------- این آزمایش کاشت لوبیا سبز بصورت فاکتوریل در قالب طرح پایه بلوکهای کامل تصادفی و در سه تکرار انجام شد. فاکتورهای این آزمایش عبارت بودند از: فاصله کاشت در سه سطح (فواصل 20 × 50، 30 × 30 و 20 × 40 سانتیمتر) و مدیریت علفهای هرز در چهار سطح (بدون وجین، یکبار وجین، دوبار وجین، یکبار وجین+ مصرف یکبار علفکش بنتازون).علفکش بنتازون در مرحله 6 برگی لوبیا وبه میزان 3 لیتر در هکتارمصرف گردید. بذور در شیارهایی که توسط فوکای دستی ایجاد گردیده بود مطابق با فواصل تعیین شده کشت شد. عمق شیارها ایجاد شده 6-5 سانتیمتر بود و بذور بصورت خطی بوسیله دست و با فواصل تعیین شده روی یک خط در خاک قرار داده شدند. جهت جوانه زنی کافی و ضریب اطمینان بیشتر در هر نقطه کشت دو بذر در خاک قرار داده شد که پس از جوانه زنی یک بوته حذف گردید.
3-5- صفات مورد آزمایش
3-5-1- ارتفاع گیاه: جهت اندازه گیری ارتفاع بوته، در هر کرت پس از حذف اثر حاشیه ای تعداد 5 بوته به طور تصادفی انتخاب و ارتفاع آنها از سطح خاک تا نوک سافه اندازهگیری شد و میانگین آن به عنوان ارتفاع گیاه در برداشت اول، دوم و سوم اندازهگیری شد.
3-5-2- وزن خشک برگ: برای اندازهگیری وزن خشک برگ، پس از حذف اثر حاشیه ای تعداد 10 بوته در هر کرت انتخاب و وزن خشک برگ آنها اندازه گیری شد ومیانگین آن به عنوان وزن خشک برگ در آن کرت منظور گردید.
3-5-3- وزن خشک ساقه: برای اندازهگیری وزن خشک ساقه، پس از حذف اثر حاشیه ای تعداد 4 بوته در هر کرت انتخاب و وزن خشک ساقه آنهااندازه گیری شد ومیانگین آن به عنوان وزن خشک ساقه در آن کرت منظورگردید. وزن خشک ساقه در دو مرحله در تاریخ های 24/4/92و20/5/92 اندازهگیری شد.
3-5-4- طول غلاف: برای اندازه گیری طول غلاف، در هر کرت پس از حذف اثر حاشیه ای تعداد 20 غلاف به طور تصادفی انتخاب و طول آنها اندازه گیری شد و میانگین آن به عنوان طول غلاف در کرت مربوطه گزارش گردید.
3-5-5–اجزای عملکرد
I-تعداد غلاف در متر مربع
برای اندازه گیری تعداد غلاف در متر مربع، در هر کرت پس از حذف اثر حاشیه ای تعداد 5 بوته به طور تصادفی انتخاب و تعداد غلاف آنها شمارش شد و با توجه به فاصله کاشت تراکم بوته در تیمار مربوطه تعداد غلاف در متر مربع محاسبه گردید.
II- عملکرد غلاف
برای اندازهگیری عملکرد غلاف، در هرکرت پس از حذف اثر حاشیه ای از مساحت یک متر مربع در هر کرت به صورت جداگانه نمونه برداری انجام گرفت و عملکرد غلاف آن اندازه گیری شد و بر مبنای کیلوگرم در هکتار محاسبه شد. برداشت غلاف در 3 مرحله ودر تاریخ های20/4/92، 16/5/92 و31/5/92انجام گرفت.
3-5-6–اندازهگیری عناصر
پس از خشک کردن غلاف لوبیا سبز، این بافت گیاهی هضم شده و نیتروژن کل آن به روش کجلدال اندازهگیری شد.
3-5-7– وزن خشک علفهای هرز
جهت اندازهگیری وزن خشک علفهای هرز، علفهای هرز موجود در هر کرت از مساحت یک متر مربع برداشت شدند و در پاکتهای مختلف قرار داده شد. سپس این پاکتها به مدت 48 ساعت در آون با دمای 72 درجه سانتیگراد قرار داده و وزن خشک آنها با استفاده از یک ترازو با دقت 1/0 گرم اندازه گیری شد.
3-6- محاسبات آماری

پایان نامهi– (242)

2-11- ازت2-11-1- نقش ازت در گیاهازت، وظایف متعددی را در زندگی گیاه داراست. بخشی از پروتئین و جزء مهم پروتوپلاسم می‌باشد و بخش عمده ای از آنزیم‌ها و کاتالیزورهای افزایش دهنده سرعت فرآیندهای متابولیسمی گیاه را، ازت تشکیل می‌دهد. ازت همچنین در ساختمان نوکلئوپروتین‌ها، اسیدهای آمینه، آمین‌ها و تعدادی دیگر از ترکیبات آلی گیاه وجود دارد. بنابراین تامین مقدار کافی ازت، برای انجام وظایف هر سلول گیاهی لازم و ضروری است (معز اردلان و ثواقبی فیروزآبادی، 1388).
2-11-2- علائم کمبود ازت در گیاهانعلائم کمبود ازت کاملاً واضح و براحتی قابل تشخیص است. رشد قسمت‌های هوایی، شاخه ها و ریشه‌های دچار کمبود، متوقف شده شاخه ها معمولاً قائم و ترکه مانند هستند، برگها کوچک ، رنگ پریده و متمایل به زرد می‌شوند و در مراحل بعدی رشد ، کاملاً زرد، نارنجی و یا قرمز می‌گردند (معز اردلان و همکاران، 1388).
2-11-3- جذب برگی ازتجذب برگی به طور مفصل توسط سالاردینی (1358) و ویتور و همکارانش مورد بررسی قرار گرفته است. گیاهان همانطوری که قادرند از راه ریشه ازت مورد نیاز خود را جذب کنند از راه برگ نیز می‌توانند ازت جذب کنند. این روش جذب را جذب برگی نامگذاری کرده اند و خاص ازت تنها نیست و عناصر دیگر نیز ممکن است از راه برگ جذب گیاه شوند. گیاه قادر است ازت را به صورت آمونیوم، نیترات و اوره از طریق برگ جذب کند (علی اکبر سالاردینی، 1387).
--------------------------------------------------- نکته مهم : هنگام انتقال متون از فایل ورد به داخل سایت بعضی از فرمول ها و اشکال (تصاویر) درج نمی شود یا به هم ریخته می شود یا به صورت کد نمایش داده می شود ولی در سایت می توانید فایل اصلی را با فرمت ورد به صورت کاملا خوانا خریداری کنید: سایت مرجع پایان نامه ها (خرید و دانلود با امکان دانلود رایگان نمونه ها) : elmyar.net --------------------------------------------------- 2-11-4- زمان مصرف ازتبه علت حساسیت ازت به تلف شدن از خاک ضروری است این عنصر در مقادیر کم و به دفعات در طول دوره رشد گیاه مصرف شود. کود اغلب در دو یا چند مرحله به خاک اضافه می‌گردد و نسبت به مقدار نیتروژن مصرفی نیاز گیاه و طول مدت این نیاز ، مرحله رشد و بافت خاک این مقادیر می‌توانند مساوی یا متفاوت از همدیگر باشند (معز اردلان و همکاران، 1388).
2-12-آهن2-12-1-



قیمت: 12000 تومان

پایان نامهi– (241)


3-16 درصد تلفات PAGEREF _Toc402568485 \h 32
3-17 تجزیه و تحلیل آماری PAGEREF _Toc402568486 \h 33
فصل چهارم: نتایج
4-1 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها برمیانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی PAGEREF _Toc402568487 \h 35
4-1-1 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون بهخروس‌ها برمیانگین درصد جوجه ‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 44 PAGEREF _Toc402568488 \h 35
4-1-2 اثرتزریق غلظت‌های مختلفهورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد جوجه ‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 45 PAGEREF _Toc402568489 \h 35
4-1-3 اثرتزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها برمیانگین درصد جوجه ‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 46 PAGEREF _Toc402568490 \h 36
4-1-4 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصدجوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 47 PAGEREF _Toc402568491 \h 36
4-1-5 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصدجوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 48 PAGEREF _Toc402568492 \h 36
4-1-6 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصدجوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 49 PAGEREF _Toc402568493 \h 37
4-1-7 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصدجوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 50 PAGEREF _Toc402568494 \h 37
4-1-8 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصدجوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در کل دوره آزمایش (50-44 هفتگی) PAGEREF _Toc402568495 \h 37
4-2 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترونبه خروس‌هابرمیانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی PAGEREF _Toc402568496 \h 38
4-2-1 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 44 PAGEREF _Toc402568497 \h 38
4-2-2 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 45 PAGEREF _Toc402568498 \h 38
4-2-3 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 46 PAGEREF _Toc402568499 \h 39
4-2-4 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 47 PAGEREF _Toc402568500 \h 39
4-2-5 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 48 PAGEREF _Toc402568501 \h 39
4-2-6 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 49 PAGEREF _Toc402568502 \h 39
4-2-7 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 50 PAGEREF _Toc402568503 \h 40
4-2-8 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در کل دوره آزمایش (50-44 هفتگی) PAGEREF _Toc402568504 \h 40
4-3 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن خروس‌های گله مرغ مادر گوشتی PAGEREF _Toc402568505 \h 40
4-3-1 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن خروس‌های گله مرغ مادر گوشتی در هفته 44 PAGEREF _Toc402568506 \h 41
4-3-2 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن خروس‌های گله مرغ مادر گوشتی در هفته 45 PAGEREF _Toc402568507 \h 41
4-3-3 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن خروس‌های گله مرغ مادر گوشتی در هفته 46 PAGEREF _Toc402568508 \h 41
4-3-4 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن خروس‌های گله مرغ مادر گوشتی در هفته 47 PAGEREF _Toc402568509 \h 42
4-3-5 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن خروس‌های گله مرغ مادر گوشتی در هفته 48 PAGEREF _Toc402568510 \h 42
4-3-6 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن خروس‌های گله مرغ مادر گوشتی در هفته 49 PAGEREF _Toc402568511 \h 42
4-3-7 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن خروس‌های گله مرغ مادر گوشتی در هفته 50 PAGEREF _Toc402568512 \h 43
4-3-8 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن خروس‌های گله مرغ مادر گوشتی در کل دوره آزمایش (50-44 هفتگی) PAGEREF _Toc402568513 \h 43
4-4 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی PAGEREF _Toc402568514 \h 43
4-4-1 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 44 PAGEREF _Toc402568515 \h 44
4-4-2 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 45 PAGEREF _Toc402568516 \h 44
4-4-3 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 46 PAGEREF _Toc402568517 \h 44
4-4-4 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 47 PAGEREF _Toc402568518 \h 45
4-4-5 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 48 PAGEREF _Toc402568519 \h 45
4-4-6 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد تولیدتخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 49 PAGEREF _Toc402568520 \h 45
4-4-7 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد تولیدتخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 50 PAGEREF _Toc402568521 \h 46
4-4-8 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد تولیدتخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در کل دوره آزمایش (50-44 هفتگی) PAGEREF _Toc402568522 \h 46
4-5 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی PAGEREF _Toc402568523 \h 46
4-5-1 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 44 PAGEREF _Toc402568524 \h 47
4-5-2 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 45 PAGEREF _Toc402568525 \h 47
4-5-3 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 46 PAGEREF _Toc402568526 \h 47
4-5-4 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 47 PAGEREF _Toc402568527 \h 47
4-5-5 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 48 PAGEREF _Toc402568528 \h 48
4-5-6 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 49 PAGEREF _Toc402568529 \h 48
4-5-7 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 50 PAGEREF _Toc402568530 \h 48
4-5-8 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در کل دوره آزمایش (50-44 هفتگی) PAGEREF _Toc402568531 \h 48
4-6 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی PAGEREF _Toc402568532 \h 49
4-6-1 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 44 PAGEREF _Toc402568533 \h 49
4-6-2 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 45 PAGEREF _Toc402568534 \h 49
4-6-3 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 46 PAGEREF _Toc402568535 \h 49
4-6-4 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 47 PAGEREF _Toc402568536 \h 50
4-6-5 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 48 PAGEREF _Toc402568537 \h 50
4-6-6 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 49 PAGEREF _Toc402568538 \h 50
4-6-7 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 50 PAGEREF _Toc402568539 \h 50
4-6-8 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در کل دوره آزمایش (50-44 هفتگی) PAGEREF _Toc402568540 \h 50
4-7 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی PAGEREF _Toc402568541 \h 51
4-7-1 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 44 PAGEREF _Toc402568542 \h 51
4-7-2 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 45 PAGEREF _Toc402568543 \h 51
4-7-3 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 46 PAGEREF _Toc402568544 \h 52
4-7-4 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 47 PAGEREF _Toc402568545 \h 52
4-7-5 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 48 PAGEREF _Toc402568546 \h 52
4-7-6 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 49 PAGEREF _Toc402568547 \h 53
4-7-7 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 50 PAGEREF _Toc402568548 \h 53
4-7-8 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در کل دوره آزمایش (50-44 هفتگی) PAGEREF _Toc402568549 \h 53
فصل پنجم: بحث
5-1 بحث و نتیجه گیری PAGEREF _Toc402568550 \h 62
5-2 عوارض مصرف طیور هورمونی برای انسان PAGEREF _Toc402568551 \h 63
5-3 مکانیزم تاثیر تستوسترون PAGEREF _Toc402568552 \h 63
5-4 ﺗﻨﻈﻴﻢ اسپرماتوژنز PAGEREF _Toc402568553 \h 64
5-5 کنترل اسپرماتوژنز PAGEREF _Toc402568554 \h 64
5-6 کاهش وزن تخم مرغ PAGEREF _Toc402568555 \h 65
5-7 تاثیر اسپایکینگ PAGEREF _Toc402568556 \h 65
5-8 مقایسه تزریق با دوزهای مختلف PAGEREF _Toc402568557 \h 65
5-9 تاثیر تستوسترون بر وزن خروسها PAGEREF _Toc402568558 \h 65
نتیجه گیری : PAGEREF _Toc402568559 \h 66
پیشنهادات : PAGEREF _Toc402568560 \h 66
منابع
منابع و ماخذ PAGEREF _Toc402568561 \h 68

فهرست جداول
TOC \t “جدول,3” جدول 1-4- مقایسه اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین PAGEREF _Toc402560158 \h 54
جدول 2-4- مقایسه اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین PAGEREF _Toc402560159 \h 55
جدول 3-4- مقایسه اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین PAGEREF _Toc402560160 \h 56
جدول 4-4- مقایسه اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین PAGEREF _Toc402560161 \h 57
جدول 5-4- مقایسه اثر ورود خروس جوان به گله بر میانگین PAGEREF _Toc402560162 \h 58
جدول 6-4- مقایسه اثر ورود خروس جوان به گله بر میانگین PAGEREF _Toc402560163 \h 59
جدول 7-4- مقایسه اثر ورود خروس جوان به گله بر میانگین PAGEREF _Toc402560164 \h 60

فهرست شکل:
TOC \t “شکل,4” شکل 1-1 پراکندگی طیور در مناطق مختلف ایران PAGEREF _Toc402560345 \h 5
شکل 1-2 پراکندگی پرورش طیور در مناطق مختلف جهان PAGEREF _Toc402560346 \h 6

چکیدهامروزه در گله های مادر گوشتی با مشکل مدیریتی خروس مواجه هستیم که در هفته های 45 به بعد در اکثر قریب به اتفاق دچار یک کاهش جوجه درآوری خواهیم بود و برای حل این مشکل از روش های اسپایکینگ یا تزریق خروس جوان به گله پیر استفاده می شود که توام با ریسک بهداشتی و هزینه بالا خواهد بود.
طبق اندازی گیری های انجام شده از تستوسترون خون خروس های گله مشاهده شد که از ابتدای تولید تا هفته 28 این هورمون افزایش یافته و بعد آن در ادامه روند کاهشی داشته است بنابراین در این تحقیق تزریق تستوسترون را در هفته 45 تولید انجام دادیم و نتایج آن را نیز مورد بررسی قرار گرفت.
تستوسترون به عنوان هورمون جنس نر در رشد و تکامل اسپرم ها و بروز صفات ثانویه نقش اساسی کلیدی داشته.
در این تحقیق چهار تیمار که تیمار ها عبارتند از تزریق با دز 1/0 سیسی و 2/0 سیسی و 3/0 سیسی و شاهد و اسپایک شده که برای هر تیمار چهار تکرار در نظر گرفته شده و در مجموع بر روی 1140 قطعه خروس و 16220 قطعه مرغ سویه راس در قالب 20 پن مورد آزمایش قرار گرفت که رکورد ها با طرح کاملا تصادفی مورد ارزیابی قرار گرفتند مورد تزریق در دو نوبت ابتدای هفته 45 تولیدی و 46 تولیدی انجام شد و صفات مورد اندازی گیری را نیز از ابتدای هفته 41 تا انتهای 50 مورد اارزیابی قرار گرفت
صفات مورد اندازی قرار گرفته عبارتند از وزن تخم مرغ وزن مرغ وزن خروس درصد تولید و درصد جوجه در آوری که نتایج نشان دادند تزریق در مقدار 1/0 سیسی تفاوت معنی داری داشته و باعث بالا رفتن درصد جوجه در آوری گردید.
کلمات کلیدی: مرغ مادر گوشتی، تستوسترون، خروس، تخممرغ، جوجه درآوری
فصل اول:
مقدمه

1-1 مقدمه
از بدو خلقت بشر، غذا و تغذیه یکى از مسائل عمده براى آدمیان بوده است، و با وجود اینکه بشر در عصر جدید توانسته است پیشرفت‌هاى چشمگیرى در شئون مختلف زندگى خود پدید آورد. باز هم مسئله غذا و تغذیه در جوامع بشرى از نظر اقتصادى و اجتماعى از اولویت خاصى برخوردار است. امروزه اهمیت تغذیه تا آن حد است که یکى از معیارهاى مهم درجه سطح تمدن و درجهٔ پیشرفت هر جامعه محسوب مى‌شود. زیرا در پیشرفت همه جانبه یک اجتماع درجهٔ سلامت روحى و جسمى افراد آن جامعه عامل تعیین‌کننده مى‌باشد. بخش طیور در طول دو دهه گذشته بعلت تولید فشرده، پیشرفت های ژنتیکی، بهبود کنترل بیماری و اقدامات زیستی ، افزایش درآمد و جمعیت انسانی و شهرنشینی متحمل تغییرات عمده ساختاری گردیدهاست.(1) این تغییرات فرصت های فوق العاده ای برای تولید کنندگان مرغ، به ویژه تولیدکنندگان خرد برای بهبود درآمد بوجود آورده است. همچنین بدلیل گستردگی علوم، پیشرفت روز افزون دانش بشری و دسترسی آن به زیر لایه های تخصصی دردنیا، شاهد روابط بسیار نزدیک علم اقتصاد با علوم کشاورزی هستیم. با تکیه بر علم اقتصاد و پیروی از علوم تخصصی، می توان طرح های کشاورزی را هدفمند نمود. علم دامپروری هم، یکی از بخش های مهم کشاورزی است که، از این قاعده مستثنی نیست امروزه مصرف گوشت سفید نسبت به گوشت قرمز بیشتر بوده که از دلایل آن می توان به توصیه های مکرر پزشکی و ارزانتر بودن و سالمتر بودن آن دانست با توجه به نیاز روز افزون آن می بایست اقدامات لازم برای زیر ساخت های آن انجام گردد.(2)
1-1-1 اهمیت دامپروری در جهانجمعیت دنیا در حال حاضر به‌سرعت افزایش پیدا مى‌کند. سرعت این افزایش به حدى است که دانشمندان علوم مختلف آن را انفجار جمعیت نامیده‌اند. در آغاز قرن اول جمعیت جهان در حدود یک‌چهارم میلیارد و در سال ۱۶۵۰ میلادى جهان کمتر از نیم میلیارد بود. در سال ۱۸۵۰ جمعیت دنیا دو برابر شد، در قرن بعد یعنى ۱۹۵۰ جمعیت دوباره دو برابر شده و به حدود ۵/۲ میلیارد و در سال ۲۰۰۰ به بیش از ۶ میلیارد و در ۵۰ سال آینده باز دو برابر خواهد شد.(2)
خلقت بشر، غذا و تغذیه یکى از مسائل عمده براى آدمیان بوده است، و با وجود اینکه بشر در عصر جدید توانسته است پیشرفت‌هاى چشمگیرى در شئون مختلف زندگى خود پدید آورد، باز هم مسئله غذا و تغذیه در جوامع بشرى از نظر اقتصادى و اجتماعى از اولویت خاصى برخوردار است. امروزه اهمیت تغذیه تا آن حد است که یکى از معیارهاى مهم درجه سطح تمدن و درجهٔ پیشرفت هر جامعه محسوب مى‌شود. زیرا در پیشرفت همه جانبه یک اجتماع درجه سلامت روحى و جسمى افراد آن جامعه عامل تعیین‌کننده مى‌باشد. جمعیت دنیا در حال حاضر به‌سرعت افزایش پیدا مى‌کند. سرعت این افزایش به حدى است که دانشمندان علوم مختلف آن را انفجار جمعیت نامیده‌اند. درآغازقرن اول جمعیت جهان در حدود یک‌چهارم میلیارد و در سال ۱۶۵۰ میلادى جهان کمتر از نیم میلیارد بود. در سال ۱۸۵۰ جمعیت دنیا دو برابر شد، در قرن بعد یعنى ۱۹۵۰ جمعیت دوباره دو برابر شده و به حدود ۵/۲ میلیارد و در سال ۲۰۰۰ به بیش از ۶ میلیارد و در ۵۰ سال آینده باز دو برابر خواهد شد .با این روند افزایش، احتیاجات براى تولیدات دامى دو برابر خواهد شد. ولى به‌طورىکه مى‌دانیم در حال حاضر در اکثر کشورها، مردم با سوء تغذیه مواجه هستند. تخمین زده مى‌شود که ۴۰% مردم جهان دچار سوء تغذیه هستند. بیشتر این سوء تغذیه به علت کمبود مواد پروتئینى با کیفیت بالا، مثل گوشت، شیر و تخم‌مرغ است.(3)
1-1-2 پرورش طیور در ایرانتا چند دهه پیش ، پرورش طیور در ایران بصورت کاملاً روستایی و اولیه صورت میگرفت، بدین ترتیب که هر خانواده روستایی، تعداد معدودی مرغ و خروس و سایر طیور اهلی از قبیل اردک و غاز و ندرتاً بوقلمون را برای مصرف خود، نگاهداری مینمود .اغلب منظور اصلی از نگاهداری این تعداد معدود طیور بومی نیز تهیه تخم مرغ مصرفی خانواده بوده و کمتر پرورش از نظر گوشت مرغ مورد توجه قرار میگرفت ، فقط نیمچه خروس های اضافی و یا مرغهای مسن و پیر را که از تخم رفته بودند ، به عنوان گوشت در جشن ها و عزاداریها به مصرف می رساندند . در شهرها مصرف گوشت طیور بسیار پایین بوده و از مازاد تولید در روستاها تامین میگردیداز این رو گوشت طیور نقش قابل توجهی در غذای روزمره مردم وجود نداشت . بهعلاوه از نظر پرورش اقتصادی و اصلاح نژاد و تشخیص مرغهای بومی نیز هیچگونه اقدامی صورت نمیگرفت ، حال آنکه در کشورهای دیگر ، از دهها سال پیش به پرورش طیور تجارتیوعلمی پرداخته و قسمتی از مصرف پروتئین حیوانیآنهاراتولیدات طیور تشکیل میدادهاست.(شکل1-1)امروزه واحدهای مرغداری بسیار بزرگی وجود دارد که از جنبه اقتصادی دارای اهمیت زیادی هستند در حال حاضر صنعت پرورش طیور به اندازهای گسترش پیدا کرده که گاهی گله های طیور موجود در یک واحد به مرز یک میلیون قطعه می رسد سرعت صنعتی شدن پرورش طیور در نیمه قرن اخیر به حدی است که شاید در آینده نزدیک، دیگر مراکز کوچک تولیدی حتی در کشورهای در حال توسعه هم دیده نشود از سال ۱۹۳۰ تا به حال، تولید تخم مرغ سالیانه به ازای هر مرغ تقریبا دو برابرشدهاست.(3)

شکل 1-1 پراکندگی طیور در مناطق مختلف ایران 1-1-3 پرورش طیور در جهانبخش طیور در طول دو دهه گذشته بعلت تولید فشرده، پیشرفت های ژنتیکی، بهبود کنترل بیماری و اقدامات زیستی ، افزایش درآمد و جمعیت انسانی و شهرنشینی متحمل تغییرات عمده ساختاری گردیده است. این تغییرات فرصت های فوق العاده ای برای تولید کنندگان مرغ، به ویژه تولیدکنندگان خرد برایبهبود درآمد بوجود آورده است.
(شکل2-1) گوشت مرغ در سراسر جهان مصرف میشود و در طول چند دهه گذشته، محبوبیت آن در بسیاری از کشورها افزایش یافته است. از جمله دلایل این افزایش مصرف هزینه نسبتا کم تولید، نرخ رشد سریع مرغ، ارزش غذایی بالای گوشت و معرفی بسیاری از محصولات جدید هستند. به طور کلی، صنعت طیور به طور چشمگیری در طول 50 سال گذشته تغییر کرده است. در گذشته طیوردر گله های کوچک تولید میشد و عمدتا به عرضه تخم مرغ برای حمایت از واحدهای کوچک مزرعه ، و تخم مرغ و محصولات فرعی پرندگان زنده از سرمایه گذاری تخم مرغ زنده در بازارهای محلی فروخته شد. امروزه صنعت طیور به شدت یکپارچه و توسط مدیریت تعدادی از شرکت های بزرگ انجام میگیرد.
برای تدوین و فرموله کردن جیره غذایی از کامپیوتر استفاده میشود به عنوان مثال فرمولاسیون خوراک، پیش بینی روند بازار، کنترل تجهیزات برای پردازش گوشت، و بهتازگی، به کارگیری ماشین آلات برای بازرسی اتوماتیک و درجه بندی از موارد مهم در سالهای اخیر بودهاست. اینترنت و تجارت الکترونیک نقش مهمی در بازاریابی ایفا مینماید . علاوه بر این، کشاورزان شروع به یادگیری تخصص در جنبه های مختلف پرورش طیورنموده و امروزه، در مراحل گوناگون بهعنوان مثال، پرورش، خروج از زونا و یا فرآوری گوشت از متخصصین مربوطه استفاده میشود. امروزه تولیددر فارمهای چند صد هزار تا چند میلیون پرنده در فارم انجام میپذیرد. این عملیات نیازمند مدیریت دقیق و موثر به منظورتولیدات سودآور میباشد. ادغام مراحل گوناگون پرورش مثل مرحله هچری، نگهداری، کشتار و فراوری پس از آن برای تولید مقرون به صرفه و رقابتی یکی دیگر از تغییرات عمده ای در ساختار صنعت طیورمیباشد.(4،3،2)

شکل 1-2 پراکندگی پرورش طیور در مناطق مختلف جهان
1-2 افزایش رشد در صنعت مرغ گوشتیبهبود عملکرد در نژادهای گوشتی با بروز صفات منفی و از جمله با کاهش باروری نیز توأم بوده است. انتخاب ژنتیکی برای افزایش رشد در مرغ‌ها، سبب افزایش اوولاسیون نامنظم و سندروم تولید تخم مرغ غیر قابل جوجه‌کشی شده و در خروس‌ها کاهش شدید فعالیت جنسی را بهمراه داشتهاست. با توجه به وجود رابطه بین رشد و سایر پارامترهای تولید با یکدیگر از قبیل سن تولید اولین تخم مرغ ، درصد تولید، وزن تخم و غیره، اینکه بهترین نوع پرورش متعادل چگونه باید باشد سوالی است که هنوز بدرستی بدان پاسخی داده نشده است. تولیدکنندگان نژادها همواره بر یکنواختی وزن گله در دوره پرورش تأکید دارند و آنرا مهمترین عامل رمز موفقیت گله در دوره تولید می‌دانند. در درستی این موضوع اگرچه جای شکی وجود ندارد معهذا چگونگی دست‌یابی به آن همواره آسان نیست. وجوداختلاف ژنتیکی در بین مرغ‌های یک گلهاز نظر پتانسیل رشد و محدودیت غذایی که سبب ایجاد رقابت در دستیابی به دان میشود موجب بروز و یا افزایش درصد غیر یکنواختی وزن در گله می‌گردد که حداقل نتیجه ناخواسته آن عدم پیک مناسب گله و تولید تخم مرغ‌های با وزن غیر یکنواخت است. 
بعداز رسیدن گله به بلوغ جنسی،امکان دستیابی به بهترین عملکرد و تولید بیشترین جوجه بشرطی عملیاست که مرغ و خروس‌های گله به مرحله تولید حقیقی یا واقعی نیز رسیده باشد  بعبارت دیگر ، گامت‌های تولید شده باید حداکثر قدرت نطفه داری ، توان رشد و تکامل را نیز داشته باشند.(4،3)
1-3 بیان مسألهتولید گوشت مرغ و همچنین تخم مرغ به صورت صنعتی بدین صورت میباشدکه در هر سویه از آن با انتخاب های فراوان و انجام کارهای آزمایشگاهی ژنتیکی در بخش پرورشی لاین به خالص سازی و رسیدن به خصوصیات و صفات مورد نظر میپردازند که نتاج حاصله تامین کننده جوجه های واحدهای اجداد بوده که در4 خط پرورش یافته و در نهایت تاجگیری شده کهاز این نتاج آنها در واحد های مادر استفاده نموده سپس در مرحله آخرازنتاج آنها در واحدهای پرورشی مورداستفاده قرار میگیرد که با نامهای واحد پرورشی نیمچه گوشتی و واحد تخم گذار معرفی میشوند.
در یک نگاه کلی متوجه آن خواهیم شد که اهداف کیفی جوجه متولد شدهاز نظر زنتیکی بیشتر در خطوط لاین و اجداد پی گیری خواهد شد و در مرغ مادر تولید جوجه بیشتر بهازای مرغ پای تولید هدف نهائی بوده دراین میان مادر های گوشتی از مشکلات تولیدی بیشتری نسبت به مادرهای تحمگذار برخوردار هستند به عنوان مثال پرورش خروس و حفظ کردن آن درزمان تولید درواحدهای تخمگذار به مراتب آسانتر بوده کهالبته یکیاز عواملآن آزاد بودن دان مصرفی برای ماکیان تخمگذار درطی روشنایی سالنها بودهدرعوض برای خروسهای مادر گوشتی دان به صورت محدود شده در اختیار پرنده قرار گرفته که خود باعث ایجاد رقابت کرده و پراکندگی وزنی را بیشتر نموده و در نهایت تعدادی از خروسها ضعیفتر که به دان مورد نظر دسترسی نداشته حذف میشوند.
یکی دیگراز مشکلات مدیریت تغذیه خروس های مادر گوشتی نبود سیستم غذارسان مناسب بوده کهچه به صورت بشقابی و چه به صورت ریلی تنها با اختلاف ارتفاع بیشتر از غذارسان مرغ ها مدیریت میشود که این خود مشکلاتی را در پی دارد زیرا تعداد خروس ها ی که از قد بلند برخوردار نبوده حذف میشوند ویا تعدادی از مرغ ها با اندام کشیده میتوانند از دان خروس ها استفاده کنند مشکلات ذکر شده حاکی از آن است که متاسفانه علی رقم دستیابی تولید مناسب تخم مرغ دستیابی به حداکثر جوجه مویثر نیست این مهم، نیاز به کار بیشتر و مدیریت مناسب روی خروسها میباشد.
بعداز مشاهده نمودار جوجه درآوری دربسیاری ازگلههای مادر در ایران مشاهده میشود که در40 هفته تولیدی دراکثرقریب به اتفاق بعدازهفته 20 تولید، دچار یک افت جوجه درآوری خواهیم بود که تا پایاندورهبیشتر هم خواهد شد ،که البته راه حل متداول اسپایکینگ خروسها میباشد که خود نیز مشکلاتی اعم از ریسک بهداشتی، مدیریت خاص برای حفظ خروسهای جوان و هزینه بسیار بالا را به همراه دارد . دراین تحقیق انتظار می رود با تزریق تستوسترون به عضله سینه خروس ها در هفته 20 تولید باعث بالا رفتن هورمون جنسی آنها شده وفعالیت بیشترآنها را داشته باشیم که البته این نتایج را درجوجه درآوری مورد بحث وتحلیل خواهیم گذاشت.
1-4 ضرورت انجام تحقیقامروزه بدلیل گستردگی علوم، پیشرفت روز افزون دانش بشری و دسترسی آن به زیر لایه های تخصصی دردنیا، شاهد روابط بسیار نزدیک علم اقتصاد با علوم کشاورزی هستیم. با تکیه بر علم اقتصاد و پیروی از علوم تخصصی، می توان طرح های کشاورزی را هدفمند نمود. علم دامپروری هم، یکی از بخش های مهم کشاورزی است که، از این قاعده مستثنی نیست امروزه مصرف گوشت سفید نسبت به گوشت قرمز بیشتر بوده که از دلایل آن می توان به توصیه های مکرر پزشکی و ارزانتر بودن و سالمتر بودن آن دانست با توجه به نیاز روز افزون آن می بایست اقدامات لازم برای زیر ساخت های آن انجام گردد تولید گوشت مرغ و همچنین تخم مرغ به صورت صنعتی بدین صورت می باشدکه در هر سویه از آن با انتخاب های فراوان و انجام کارهای آزمایشگاهی ژنتیکی در بخش پرورشی لاین به خالص سازی و رسیدن به خصوصیات و صفات مورد نظر می پردازند که نتاج حاصله تامین کننده جوجه های واحد های اجداد بوده که در 4 خط پرورش یافته و در نهایت تاج گیری شده که از این نتاج آنها در واحد های مادر استفاده نموده سپس در مرحله آخر از نتاج آنها در واحد های پرورشی مورد استفاده قرار می گیرد که با نام های واحد پرورشی نیمچه گوشتی و واحد تخم گذار معرفی می شوند در یک نگاه کلی متوجه آن خواهیم شد که اهداف کیفی جوجه تولد شده از نظر زنتیکی بیشتر در خطوط لاین و اجداد پی گیری خواهد شد و در مرغ مادر تولید جوجه بیشتر به ازای مرغ پای تولید هدف نهای بوده در این میان مادر های گوشتی از مشکلات تولیدی بیشتری نسبت به مادر های تحمگذار برخوردار هستند به عنوان مثال پرورش خروس و حفظ کردن آن در زمان تولید در واحدهای تخمگذار به مراتب آسانتر بوده که البته یکی از عوامل آن آزاد بودن دان مصرفی برای ماکیان تخگذار در طی روشنایی سالن ها بوده در عوض برای خروسهای مادر گوشتی دان به صورت محدود شده در اختیار پرنده قرار گرفته که خود باعث ایجاد رقابت کرده و پراکندگی وزنی را بیشتر نموده و در نهایت تعدادی از خروسها ضعیفتر که به دان مورد نظر دسترسی نداشته حذف می شوند یکی دیگر از مشکلات مدیریت تغذیه خروس های مادر گوشتی نبود سیتم غذارسان مناسب بوده که چه به صورت بشقابی و چه به صورت ریلی تنها با اختلاف ارتفاع بیشتر از غذارسان مرغ ها مدیریت می شود که این خود مشکلاتی را در پی دارد زیرا تعداد خروس ها ی که از قد بلند برخوردار نبوده حذف می شوند ویا تعدادی از مرغ ها با اندام کشیده می توانند از دان خروس ها استفاده کنن مشکلات ذکر شده حاکی از آن است که متاسفانه علی رقم دستیابی تولید مناسب تخم مرغ دستیابی به حداکثر جوجه موثر نیست این مهم، نیاز به کار بیشتر و مدیریت مناسب روی خروسها می باشد. بعد از مشاهده نمودار جوجه درآوری دربسیاری ازگله های مادر در ایران مشاهده میشود که در40 هفته تولیدی دراکثرقریب به اتفاق بعد ازهفته 20 تولید، دچار یک افت جوجه درآوری خواهیم بود که تا پایان دوره بیشتر هم خواهد شد ،که البته راه حل متداول اسپایکینگ خروسها میباشد که خود نیز مشکلاتی اعم از ریسک بهداشتی، مدیریت خاص برای حفظ خروسهای جوان و هزینه بسیار بالا را به همراه دارد . دراین تحقیق انتظار می رود با تزریق تستوسترون به عضله سینه خروس ها در هفته 20 تولید باعث بالا رفتن هورمون جنسی آنها شده وفعالیت بیشتر انها را داشته باشیم که البته این نتایج را درجوجه درآوری مورد بحث وتحلیل خواهیم گذاشت .(7،6،5)
1-5 اهداف تحقیقبا نزریق تستوسترون به خروس های پیر و بالا رفتن میزان این هورمون درآنها انتظار می رود تا فعالیت جنسی آنها بیشتر شده و درصد جفتگیری ها نیز افزایش یابد و در نهایت میزان تخم مرغ های نطفهدار بیشتر شود و درصد جوجهدرآوری بهتری داشته باشیم و یکی از مشکلات صنعت طیور را که رسیدن یه حداکثر تولید جوجه میباشد را برطرف نماییم در حال حاضر راهکار برای برطرف شدن این چالش تزیق خروس جوان میباشد که توام با ریسک بالای بهداشتی و مشکلات مدیریتی حفظ آنها در گله پیر را به همراه دارد.
1-6 فرضیه تحقیق Ho تزریق تستوسترون بر روی خروسهای گله مادر گوشتی باعث تغییر در درصد جوجه درآوری گله نمیگردد.
H1تزریق تستوسترون برروی خروسهای گله مادر گوشتی باعث تغییر در درصد جوجهدرآوری گله میگردد.
فصل دوم:
بررسی منابع

2-1 تولید جوجه یک روزه گوشتیاین بخش شامل موارد زیر میباشد.
2-1-1 مرغ لاین مجموعهای از طیور که در از نظر ژنتیکی دارای صفات مطلوب و خالص میباشد. برای بدست آوردن مرغ لاین میبایست با روشهای مختلف اصلاح نژاد و کراس بین این لاینها گله های اجداد و سپس گله های مرغ مادر و در نهایت جوجه های آمیخته تجارتی بوجود می آید که دارای تمام خواص مطلوب گوشتی میباشد.
2-1-2 گله های اجداد گوشتیاین گله ها از تقاطع چهار خط لاین بوجود می آید و باعث تولید گله مرغ مادر میشود.
2-1-3 گله های مرغ مادراین گله ها حاصل گله های اجداد بوده و تخم های حاصل از این گله ها بمنظور جوجه کشی و تولید جوجه های تجاری برای فروش به بازار مصرف استفاده میشود.
2-1-4 کارخانه جوجه کشیدر این کارخانه ها تخم مرغهای جوجه کشی شده به جوجه یکروزه گوشتی تبدیل و به فارمهای تولید گوشت مرق فروجته میشوند.(7،8)
2-2 تکنیکهای مدیریتی برای جبران کاهش فعالیت جفتگیریبا فرض وجود شرایط محیطی مناسب ( شامل کیفیت آب و دان مناسب ، چهار تکنیک مدیریتی برای افزایش فعالیت جفتگیری خروس به شرح زیر وجود دارد.
2-2-1 کنترل وزن بدن و برنامه تغذیهایبرنامه ی کنترل وزن بدن خروس برای به حداکثر رساندن باروری، شامل نکات کلیدی مشخص زیر است؛ تفاوت وزن بدن بین مرغ و خروس ها را همیشه حفظ نمایید. خروسها بایستی سنگین تر از مرغ ها باشند و بلوغ آنها اندکی پیش از مرغ باشد تا تسلط خروس ها را بر مرغ ها افزایش دهدوهمچنین باعث کسب اطمینان پذیرش مرغ ها شود. برنامه تغذیهای بایستی طوری تنظیم شود تا از کاهش وزن بدن خروس جلوگیری کند. اتلاف وزن بدن می تواند منتهی به توقف تولید اسپرم و فعالیت جفتگیری شود.(6) خروس های دارای وزن بالا میتوانند به اندازه ی خروس های با محدودیت غذایی از کیفیت اسپرم و میل جنسی خوبی برخوردار باشند ، اما حجم بدنی بالا به آنها اجازه ی جفتگیری موثر نمی دهد. علاوه بر توزین مکرر، موفقیت یک برنامه تغذیهای مناسب برای خروس، تا حد زیادی بستگی به توانایی پرورشدهنده در محروم نگهداشتن خروس هااز دانخوری مرغهادارد.این موضوع از طریق گذاشتن تاج کامل خروس و استفاده از سیمهای طولی روی سر گریل دانخوری های مرغی حاصل میشود. همچنین آموزش خروس ها برای خوردن از دانخوری های مخصوص خود از طریق گذاشتن آنها در سالن چند روز قبل از اختلاط آنها با مرغ ها، مهم میباشد.(10،13،15)
2-2-2 خروس ریزی و نسبت جنسی در ابتدای جوجه ریزی
خروس ریزی طبیعی از 15-12 جوجه خروس برای هر 100 پولت در هر سالن جهت محاسبه ی تلفات و داشتن خروس اضافی برای اسپایکینگ در ابتدای جوجه ریزی متغیر میباشد. رعایت این موضوع در ارتباط با نسبت جنسی (نسبت خروس به مرغ) و فعالیت جفتگیری مهم است ؛چراکه خروس های اضافی اولیه( نسبت های خروس به مرغ بالا)میتوانند مسائل تهاجمی جدی را برای مرغ ها ایجاد کرده و باعث افزایش تلفات مرغ هاوکاهش پذیرش مرغ ها برای خروس شوند. این موضوع نه تنها می تواند دلیلی برای افزایش کندتر اولیه در باروری باشد، بلکه ممکن است باعث بلوغ زودرس و کاهش میل جنسی دایم در خروس ها شود که باعث خستگی مرغ های تحت تعقیب خروس ها میشود.  نسبت جنسی معمول پیشنهادی برای گلههای مادرگوشتی 10 خروس بازای هر 100 مرغ می باشد.(14،15)
2-2-3اسپایکینگاسپایکینگ معمولاً به اضافه نمودن خروس های جوان به یک گله مادر گوشتی 40 تا 45 هفته به منظور جبران کاهش باروری ناشی از افزایش سن اطلاق میشود. به عنوان یک قاعده عمومی، خروس های اضافه شده برای جبران تلفات گذشته و تامین نسبت خروس به مرغ اولیه گله می باشد. بطور متناوب، 5 تا 10 درصد خروس های پیر بدلیل شرایط فیزیکی ضعیفشان جایگزین می شوند. عموماً خروس هایی که به عنوان جایگزین به گله پیر اضافه و استفاده میشوند 28-25 هفته سن دارند و در یک فارم پرورش پولت رشد یافتهاند و به یک فارم دیگر مخصوص خروس انتقال داده شدهاند تادرموقع نیاز برای اسپایکینگ استفاده شوند. (12،11)
2-2-4اینترااسپایکینگ
به عنوان یک راهحل برای رفع مشکلات مربوط به اسپایکینگ(عمدتاً خطرات زیست ایمنی) و مشاهدهاینکهاسپایکینگ با خروس های جوان، یک اثر تحریکی روی فعالیت جفتگیری خروس های پیر بجا میگذارد، نظریه ی اینترااسپایکینگ توسعه داده شد. به این معنی است که خروس از فارم دیگری به فارم مورد نظر وارد نشود. در این روش خروس ها از همان سن بین سالنهای همان فارم یا پن های همان سالن در 45-40 هفتگی به منظور تحریک فعالیت جفتگیری خروس های اولیه(شبیه اسپایکینگ معمولی) انتقال داده میشوند.
2-3 تستوسترون برای جبران کاهش فعالیت جفتگیریارتباط بین هورمون تستوسترون و افزایش قدرت عضلانیازدیرباز برای پزشکان و محققین علوم پزشکی شناخته شده بود.اطبای قدیم یونان و روم سالها پیش به ارتباط بین کاهش ترشح طبیعی هورمون تستوسترون و افت قوای جنسی پی برده بودند.پزشکان یونانی عهد باستان برای درماناختلالات جنسی ناشیازافت میزان ترشح طبیعی هورمون تستوسترون، مصرف بیضه گاو را به بیماران خود توصیه میکردند تولید تستوسترون پیش از دو ماهگی جنین در رحم مادر آغاز گشتهودر تعیین نرینگی یا مادینگی آن نقش دارد. تولید این هورمون در دوره بلوغ جنسی افزایش یافته و عامل اصلی تغییرات فیزیکی این دوران به‌شمار می‌آید. به طور متوسط بدن هر مرد ۲۰ برابر بیشتر از بدن هر زن تستوسترون تولید می‌کند هرچند به دلیل متابولیسم بیشتر سطح پلاسمایی این هورمون در مردان فقط هفت برابر زنان است.. تستوسترون از هورمون ‌های استروئیدی بدن است که ساختمان اصلی سازنده آنرا کلسترول تشکیل می‌دهد. (2،1)در سال 1800میلادی پزشکان به خواص درمانی مصرف خوراکی بیضه گاو و همچنین خواص قدرتمند درمانی عصاره آن پی بردند.در سال 1935میلادی نیز برای اولین بار فرم خالص تستوسترون استحصال و تهیه شد.پزشکانی که به این موفقیت چشمگیر دست یافته بودند،جایزه نوبل سال 1939را از آن خود کردند.(9)در سالهای 1940و 1944 نتایج اولین تحقیقاتی که درزمینه استفادهازهورمون تستوسترون برای درمان علایم و عوارض پیری در مردان سالخورده در امریکا انجام گرفته بود،منتشرشد. تحقیقاتی که بعدها در زمینه تستوسترون انجام گرفت بهاین نتیجه رسیدند که با افزایش سن از میزان ترشح این هورمون در بدن نیز به طرز محسوسی کاسته می شود.این تحقیقات همچنین ثابت کردند که پس از سن 30سالگی،به ازای هر 1 سالی که به سن انسان افزوده میشود از حجم طبیعی ترشح این هورمون در بدن نیز به میزان تقریبی 2درصد کاسته میشود.(18،17،16،15)
تستوسترون، قوی‌ترین آندروژن یا هورمون مردانه در بدن است. این نامکاملا متناسب است، زیرا آندروژن‌ها مسوول حجیمشدن عضلات، ‌استحکام استخوان‌ها، کلفت‌شدن صداوالگوی رشد مویی هستند که مشخصه مردان است. این هورمون‌ باعث تشدید تولید گلبول‌های قرمز خون نیز می‌شود. تستوسترونرشددستگاه تناسلی را حین بلوغ تحریک می‌کند و مسوول تولیداسپرم درطولدوران زندگیاست. بهعلاوه این هورمون اثری عمده– هر چند کاملا شناخته‌ نشده- بررفتار مردان دارد. تستوسترون در احساس انرژی و پرخاشگری دخیل است. برای داشتن میل جنسی ضروری در ایجاد نعوظ طبیعی و کارکرد جنسی نقش دارد. پس از اینکه تستوسترون در بدن به هورمون دی‌هیدروتستوسترون تبدیل می‌شود، رشد سلول‌های غده پروستات را تحریک می‌کند و باعث تحلیل رفتن فولیکول‌های مو در مردانی می‌شود که به صورت ژنتیکی مستعد طاسی مردانه هستند.(17،13،11)
2-3-1 عملکرد تستوسترونعملکرد تستوسترون مهمترین هورمون مردانه و بسیار موثر در رشد وتکامل اندامهای جنسی و بروز صفات ثانویه جنسی مانند رویش موی صورت، بم شدن صدا،ریزش موی مدل مردانه و خواص آنابولیک مانند رشدعضلاتوتودهاستخوانی می‌باشد.این هورمون باعث جهش رشددر نوجوانان و توقف رشد قدی با بستن صفحات رشد در دو انتهای استخوان‌ها می شود. تستوسترون باعث ساخته شدن بافت‌ها می گردد.محل اصلی ساخت و ترشح این هورمون در بدن مردها بیضه است هر چند که مقدار کمی در غده فوق کلیوی هم تولید می‌شود لذا برداشتن بیضه‌ها موجب کاهش صفات ثانویه جنسی می‌شود. در زنان این هورمون در تخمدان و غده فوق کلیوی سنتز میشود.(22،18)
به طور کلی تستوسترون مسئول ایجاد صفات متمایز بدن مردانه است. حتی در طول زندگی جنینی هم گنادوتروپین جفتی بیضهها را وادار به ترشح مقادیر متوسطی از تستوسترون میکند و تستوسترون در تمام دوره ی تکامل جنینی و حداقل 10هفته پس از تولد ترشح میشود از آن پس در دوران کودکی تقریبا هیچ مقدار تستوسترون تولید نمیشود. اما در حدود سنین 10تا 13سالگی که شروع بلوغ است ترشح تستوسترون تحت تاثیر هورمون های گنادوتروپیک هیپوفیز قدامی بهسرعت افزایش می یابد واین ترشح زیاد در بیشتر بقیه طول عمر ادامه مییابد ولی پس از30سالگی به سرعت کاهش می یابد و تا 80 سالگی به 20تا 50 درصد حداکثر ترشح آن میرسد.
بهطورکلی، “مردان سطح آندروژن بالاتر، و زنان سطوح بالاتر استروژن و پروژسترون دارند. گونههای مختلف دارو وجوددارند که میتواند باعث تغییر سطوح استروئیدهای جنسی در بدن شود. تغییردراین سطوح بر روی رشد مو، صدا، توزیع چربی، تودهعضلانی، و ویژگیهای دیگر که با جنس و جنس با وجود تاثیر میگذارد. یک پیک افزایشی پس از تزریق و یک شیب کاهشیدر پایان چرخه تزریق وجود دارد که میتواند باعث افزایش عوارض جانبی در پایان هر دوی چرخهها شود بهعنوان مثال، پرخاشگری به هنگام پیک تستوسترون و خستگی یا تحریک پذیری هنگام شیب کاهشی تستوسترون.(22،18)
2-3-2 علل کاهش تستوسترونکاهش تدریجی میزان ترشح تستوسترون را می توان معلول علتهای زیادی دانست.از اصلی ترین علل کاهش تدریجی ترشح تستوسترون می توان به کاهش میزان و شدت اثر آنزیمهای تولید کننده این هورمون و همچنین کاهش تدریجی تعداد سلولهای بینابینی بیضه ها در اثر روند طبیعی پیری اشاره کرد .ناگفته نماند که این سلولها وظیفه تهیه و ترشح تستوسترون را بر عهده دارند.
از دیگر عوامل کاهش تدریجی ترشح هورمون تستوسترون در بدن آدمی میتوان به کاهش حساسیت سلولهای بینابینی بیضه نسبت به علایم و فرمانهایغدههیپوفیزرااشارهکرد..ناگفته نماند که هورمون تستوسترون در اثر تحریکات غده هیپوفیز و در سلولهای بینابینی بیضهها تولید میشود. درنهایت،افزایش میزان نیز که در دوران پیری اتفاق میافتد و به تبع آن ایجاد پیوند برگشت ناپذیر بین این پروتئین و مولکولهای تستوسترون باعث بی اثر شدن تستوسترون موجود در بدن شده و علیرغم وجود تستوسترون کافی در بدن،فرد را دچارعوارض نامطلوب کمبود تستوسترون در بدن میکند.(33،28،21)
2-3-3 نقش تستوسترونآندروژن تنظیم کننده سیستم تولید مثلی در نرها میباشد. در بیضه، سلول های لیدیگ را در پاسخ به LH سنتز و ترشح میکند. تستوسترون و دی هیدروتستوسترون اعمال اثرات آندروژنی در طول جنین، بلوغ و بزرگسالی مینمایند. در طول توسعه جنین، آنها باعث تمایز طبیعی داخلی و خارجی دستگاه تناسلی مرد است.
در زمان بلوغ، تستوسترون برای توسعه و نگهداری ویژگی های ثانویه جنسی مردان مورد نیازاست. تستوسترون مورد نیاز برای حفظ میل جنسی سالم و قدرت، توده عضلانی و قدرت، توزیع چربی، توده استخوان، خونسازی، رشد پروستات، رشد مو، و اسپرماتوژنزضروری میباشند. تستوسترون به نظر میرسد نقش مهمی در عملکرد نعوظ ایفا میکند. یک کاهش طبیعی سطح تستوسترون با افزایش سن وجود دارد .
--------------------------------------------------- نکته مهم : هنگام انتقال متون از فایل ورد به داخل سایت بعضی از فرمول ها و اشکال (تصاویر) درج نمی شود یا به هم ریخته می شود یا به صورت کد نمایش داده می شود ولی در سایت می توانید فایل اصلی را با فرمت ورد به صورت کاملا خوانا خریداری کنید: سایت مرجع پایان نامه ها (خرید و دانلود با امکان دانلود رایگان نمونه ها) : elmyar.net --------------------------------------------------- 2-3-4 تاثیر تستوسترون بر میزان متابولیسم پایهتشخیص کاهش تستوسترون ر معاینه بدنی، معمولا کاهش حجم بیضه‌ها، کاهش موهای بدن، کاهش حجم عضلات و پوکی استخوان را می ‌توان دید. تشخیص معمولا از راه‌ اندازه ‌گیری تستوسترون و LE نمونه خون 8 صبح است. البته در موارد مشکوک می توان هورمون‌ های تیروئید، ملاتونین، و فاکتور شبه انسولین را نیز اندازه‌ گیری کرد.
برای تشخیص ، پزشک با آزمایش خون میزان تستوسترون خون را اندازه گیری می کند. پزشکان گاهی علاوه بر اندازه گیری میزان تستوسترون، میزان پرولاکتین بدن را نیز اندازه گیری میکنند تا اطمینان یابند غده ی هیپوفیز شما به درستی کار می کند. آزمایشات مجدد خون، مثل سِرُم FSH، LH و آزمایش تیروئید نیز گاهی مورد نیاز است.
2-4علایمکمبودهورمونتستوستروندربدن
تستوسترون هورمونی آنابولیک عضله ساز) و آندروژن(افزاینده انرژی جنسی و مسئولبروزصفات مردانه
بوده و کاهش ترشح آن در بدن موجب بروز اختلالات فراوان می گردد.از علایم کمبود این هورمون در بدن می توان به موارد زیر اشاره کرد.
2-4-1 کاهش محسوس حجم و قدرت عضلانی
کاهش قدرت و حجم عضلانی را می توان از بارزترین علایم پیری در انسان دانست.کاهش میزان ترشح هورمون تستوسترون با کاهش میزان سنتز پروتئین در عضلات و در نتیجه کاهش حجم عضلات و همچنین با کاهش قدرت انقباض تارهای عضلانی ارتباطی مستقیم دارد.کاهش حجم عضلانی نیز به نوبه خود موجب تشدید روند طبیعی پیری و همچنین افزایش خطر شکستگی استخوانها می گردد.
2-4-2 افزایش میزان تجمع چربی
در بدن ،مخصوصا در اطراف شکم و پاها کاهش میزان ترشح هورمون تستوسترون در بدن علاوه بر افزایش میزان تجمع چربی زاید در بدن ممکن است موجب بروز عارضه ژنیکوماستی( بزرگ شدن سینه در مردان( در مردان نیز گردد.با کم شدن میزان تستوسترون موجود در بدن،میزان ترشح هورمون لپتین نیز افزایش پیدا می کند لپتین هورمونی پپتیدی است که از بافت چربی ترشح شده و این امر بیش از پیش موجب تشکیل بافت چربی در بدن میگردد.
2-4-3 کاهش تراکم استخوانیتحقیقات نشان میدهند که کاهش میزان ترشح هورمون تستوسترون در مردان با کاهش تراکم استخوانها و در نتیجه با بروز عارضه پوکی استخوان رابطه ای مستقیم دارد.تحقیقات همچنین نشان داده است که کاهش میزان ترشح هورمون استرادیولوایضا تستوسترون در زنان نیز موجب بروز عارضه پوکی استخوان میگردد یادآوری این نکته نیز ضروری است که هورمون تستوسترون به میزان اندک در بدن زنان نیز تولید و ترشح میشود. گفته میشود که بیش از30% از مردان بالای 60 سال جهان از عارضه پوکیاستخوان رنج میبرند.به عبارت سادهتر می توان گفت که از هر 6 مرد مسن لااقل 1 نفر در طول عمر خود دچار شکستگی استخوان در ناحیه لگن میگردد.
2-4-4 کاهش محسوس قوای جنسی
با کم شدن میزان ترشح طبیعی هورمون تستوسترون در بدن از کیفیت فعالیت و همچنین از قوای جنسی نیز به شدت کاسته می شود.از عوارض و اثرات کاهش میزان ترشح این هورمون در زمینه عملکرد جنسی در مردان میتوان به کاهش میل،لذت و همچنین قدرت انجام فعالیتهای جنسی و در زنان نیز به کاهش لذت و همچنین کاهش تحریک پذیری اشاره کرد. تستوسترون دارای یک سری عوارض جانبی است. مقدار مصرف آن در درمان تأخیر در بلوغ باید دقیقاً تحت نظر باشد زیرا ممکن است با رشد تداخل کند و باعث ایجاد رشد بسیار سریع جنین بشود. اگر به مقدار زیاد مصرف گردد منجر به بم شدن صدا و رشد موهای اضافه میشود.
2-5 آشنایی با روش‌های واکسیناسیون طیور2-5-1 روش قطره چشمی
این روش جهت تجویز واکسن های زنده بکار میرود. میزان لازم واکسن را در آب مقطر یا سرم فیزیولوژی رقبق میکنند و توسط قطره چکانهای مخصوص محلول واکسن را به داخل یک چشم میچکانند واکسن در بافت ملتحمه وارد میشود و با غده لنفوئید ها ردیرین تماس مییابد و با تحریک لنفوسیت ها ایجاد پادتن بویژه ایمونوگلوبولینآرا موجب میشود.
2-5-2 روش تزریقیاین روش برای تزریق واکسنهای کشته روغنی و بعضیاز واکسنهای زنده بکار می‌رود و ممکن است بطریق تزریق عضلانی یا تزریق زیر جلدی انجام گیرد. مقدار واکسن برای هر مرغ و محل تزریق آن باید طبق دستور و توصیه موسسه سازنده واکسن انتخاب گردد. در حین عمل باید سوزن های کند و کجرااز چرخه مصرف خارج کرد.
2-5-3 روش تلقیح در نسوج بال
این روش برای تلقیح واکسن آبله بکار میرود ولی میتوان برای واکسن های آنسفالومیلیت، پاستورلوز نیز استفاده کرد. سوزن ها دارای دو تیغه میباشند که بر روی هر یک از تیغه ها یک شیار وجود دارد و باعث میشود که واکسن در دو نقطه تلقیح شود. سوزن مربوطه باید به اندازه کافی در محلول واکسن فرو رود تا شیارهای آن کاملا” از محلول پر شود.
2-6 تزریق تستوسترون و تاثیر آن در گونه های مختلف2-6-1 تاثیر تستوسترون در خروس
به نظر میرسد تزریق تستوسترون تاثیر مستثیمی بر ایجاد رفتار تهاجمی و رقابتی در خروس ایفا مینماید. این رفتار تهاجمی در عوض میتواند باعث افزایش موقعیت برتر خروس در میان گله گردد. این تاثیر همچنین میتواند برای مرغهای تزریق شده با تستوسترون در گله نیز رخ دهد. تزریق تستوسترون در مرغ باعث افزایش رفتار تهاجمی و جنگندگی و رسیدن به موقعیت غالب و برتر در گله میگردد. همچنین میزان بالای غلظت تستوسترون در خون توام با افزایش این رفتار در مرغ میباشد.
2-6-2 تزریق تستوسترون در جوجه های گوشتیمطالعات انجام شده بر روی جوجه های گوشتی افزایش نرخ رشد و ذخیره چربی را به عنوان یک نتیجهاز القای استیل بسترول نشان داد. درآزمایشات گوناگون تستوسترون نشانداده شده کهاثر تحریک کننده برروی رشد داشته بااین حال، پاسخ به میزان رشد وابسته به سطح دوزتزریق آن میباشد .
2-6-3 تزریق تستوسترون در خوکمتیل تستوسترون، در سطح 20 میلیگرم در هر حیوان به طور روزانه نرخ رشد و بازده خوراک را بهبود نمیبخشد. لاشه خوک تغذیهشده با تستوسترونحاوی برشهای سنگینتر و چربی سبکترچربی پشت، شکم و غبغب در مقایسه با گروه کنترلی که آنتی بیوتیک دریافت نکرده بود داشت. چهاربرش از لین، 62.4 درصد از وزن لاشه خوکهای تغذیه شده با تستوسترون را نشان داد در حالی که این مقدار 58.8 درصد از وزن لاشه در مورد گروه شاهد نشان داده اند. به طور مشابه، سه برش چربیی 37.6 درصد از وزن برش لاشه های خوک با تستوسترون تغذیه شده و 41.2 درصد برای حیوانات بدون دریافت هورمون را نشان داد. تجزیه و تحلیل شیمیایی لاشه نشان داد که خوکهای دریافت کننده تستوسترون حدود 5 درصد چربی کمتر و 5 درصد لبن بیشتربه نسبت گروه شاهد داشتهاند.
نرخ افزایش وزن بدن ماده ها ظاهرا کمی توسط 15میلی گرم تستوسترون کاهش ،اما نرخافزایش در نرها تحت تاثیر قرار نگرفت. خوکها تغذیه شده با متیل تستوسترون تولید لاشه تا حدودی لاغرترازحیوانات تغذیهشده گروهشاهد همانطورکه دربرشهای اولیه لاشه مشهود بود داشته است. اسپرماتوژنز به طور قابل توجهی در گرازهای تغذیه شده با سطح بالای هورمون کاهش یافته بود. سطوح متیل تستوسترون تغذیه شده در خوک القای یک محرک رشد موثر نیست، هر چند آنها در تغییر فعالیت گناد موثر بودند.
2-6-4 تزریق تستوسترون در خرگوشعبدالحمید و همکاران (1994) آزمایشی را بر روی 36 خرگوش نر در دو گروه 18 تایی انجام دادند. در این آزمایش به یک گروه مقدار 0.5 میلیگرم تستوسترون به میزان دو بار در هفته تزریق گردید و از گروه دیگر به عنوان شاهد استفاده گردید. وزن زنده,افزایش وزن روزانه,وضریب تبدیل غذایی در گروهی که تستوسترون دریافت کردند به میزان ناچیزی بهبود یافت. میزان غلظت تستوسترون پلاسما قابل توجه نبود. غلظت و تحرک اسپرم افزایش و در عین حالاسپرمهای مرده و غیر طبیعی کاهش یافتند. با اینحال حجم انزال بطور نا محسوسی در دو گروه بطور ناچیزی متفاوت بودند. تاثیر فصل (تابستان) هم در میزان تحرک و حجم اسپرم معنی دار بودهاست.
2-6-5 تزریق تستوسترون در میش جانسون و همکاران (1956) در ازمایشی به گروهی از میشهای بالغ به میزان 50 میلیگرم تستوسترون بصورت زیر جلدی و دو بار در هفته به مدت هفت هفته تزریق نمودند که نتایجی حاصل گردید. جنس ماده رفتارهایی مشابه جنس نر از خود بروز میداد. اندازه قلب و غدد تیروئید میشها کاهش یافت. این تزریق باعث افزایش وزن جنس ماده و بهبود کیفیت لاشه نگردید. بعلاوه تستوسترون تغییری در وزن کبد کلیه تخمدانها و هیپوفیز ایجاد ننمود. همچنین بقایای تستوسترون در لاشه میشها در چهار روز پس از کشتار مشاهده نگردید.

پایان نامهi– (240)

بهطور کلی نظریههای متعدد و بعضاً مناسبی درباره مزیت نسبی توسط اقتصاددانان مطرح شده است، ولی از نظر کاربردی و طبق شواهد آماری و اطلاعات تجربی، بعضی از آنها بهراحتی قابل استفاده نیست. به این ترتیب باید بهدنبال معیارهایی بود که قادر به اندازه گیری این مزیت باشد. بههمین منظور معیارهای گوناگونی توسط پژوهشگران علم اقتصاد مطرح شده و مورد استفاده قرار گرفته است که از جمله آنها براساس فرایند تکاملی، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1- سود خالص اجتماعی و هزینه منفعت اجتماعی
این دو روش بر پایه دو نظریه معروف ریکاردو و هکشر- اهلین قرار دارند. نظریه مزیت نسبی ریکاردو مبنای مزیتها را بر هزینههای نسبی میگذارد. این نظریه همچنین هزینه تولید را منحصر به هزینه نیروی کار فرض میکند. این فرض محدود کننده را هابرلر با ارائه نظریه هزینه فرصت تولید بر طرف کرد. کار هابرلر در واقع تکمیل کننده نظریه ریکاردو است و نمیتوان آن را دیدگاهی تازه تلقی کرد. اما نظریه فراوانی عوامل تولید هکشر- اهلین تقریباً از چشمانداز دیگری به قضیه نگاه میکند و ملاک و مزیت را به جای هزینههای نسبی و هزینه فرصت، بر ذات فراوانی عوامل قرار میدهد؛ هر چند فراوانی عوامل نیز در نهایت از طریق تأثیر بر هزینههای نسبی، مزیتها را متأثر میکند. نظریه ریکاردو بهطور خلاصه عامل اختلاف هزینههای نسبی را در بهرهوریهای متفاوت عوامل در مناطق و کشورهای مختلف فرض میکند (محمدی، 1383؛ عزیزی و یزدانی، 1383).
فرمول NSP بهصورت زیر است:

در رابطه بالا، QUOTE قیمت سایهای ستاندهO ، QUOTE قیمت سایهای نهاده قابل تجارت، QUOTE قیمت سایهای نهاده غیر قابل تجارت K، α oj مقدار لازم از نهاده j ام برای تولید یک واحد ستانده O، مقدار b ok مقدار لازم از نهاده k ام برای تولید یک واحد ستانده O و Yo عملکرد در هکتار ستانده است.
فرمول CSB نیز چنین است:
(2)
که در آن QUOTE معادل قیمت سر مرز ستاده O و QUOTE قیمت سر مرز نهاده j بر حسب ارز خارجی و در برگیرنده هزینههای حمل و نقل و انبارداری با در نظر گرفتن اختلاف کیفیتها است. همچنین نرخ سایهای ارز را نشان میدهد.
از دو معیار یاد شده برای اندازهگیری سیاست جانشینی واردات، که توسط اقتصاددانان نئوکلاسیک توسعه یافت، استفاده میشود. این معیارها عبارت است از اختلاف درآمد خالص و هزینههای کل کشت در یک هکتار که همگی به قیمتهای سایهای بیان میشود. طبق این شاخص، یک فعالیت تولیدی زمانیکه NSP بزرگتر از صفر باشد، دارای مزیت نسبی است و اگر SCB بین صفر و یک باشد، سودآور است (عزیزی و یزدانی، 1383).

2- شاخص هزینه منابع داخلی
این شاخص یکی از شاخصهای اصلی بررسی مزیت نسبی است. طبق تعریف برونو، DRC عبارت است از هزینه منابع داخلی مورد استفاده بهمنظور کسب یا ذخیره یک واحد ارز خارجی در جریان یک فعالیت تولیدی. به بیان دیگر DRC هزینه واقعی تحصیل یک واحد ارز خارجی در جریان تولید کالای خاص میباشد که بر حسب نرخ پول رایج داخلی عنوان میشود (یزدانی و همکاران، 1385).
معیار DRC چنین بهدست میآید:
(3)
که در آن QUOTE قیمت سایهای ستانده O، QUOTE قیمت سایهای نهاده قابل تجارت j، QUOTE قیمت سایهای نهاده غیرقابل تجارت K، مقدار لازم از نهاده j ام برای تولید یک واحد ستانده O، bOK مقدار لازم از نهاده k ام برای تولید یک واحد ستانده O و E نرخ سایهای ارز است.
--------------------------------------------------- نکته مهم : هنگام انتقال متون از فایل ورد به داخل سایت بعضی از فرمول ها و اشکال (تصاویر) درج نمی شود یا به هم ریخته می شود یا به صورت کد نمایش داده می شود ولی در سایت می توانید فایل اصلی را با فرمت ورد به صورت کاملا خوانا خریداری کنید: سایت مرجع پایان نامه ها (خرید و دانلود با امکان دانلود رایگان نمونه ها) : elmyar.net --------------------------------------------------- صورت کسر رابطه 3 کلیه هزینههای سایهای داخلی مربوط به تولید یک واحد از کالاها را نشان میدهد و شامل هزینه نهادههای مورد استفاده است و مخرج کسر نیز خالص ارز استحصالی به ازای هر واحد محصول را نمایان میسازد. اگرDRC کوچکتر از یک باشد یعنی خالص ارز استحصالی بیشتر از هزینه سایهای نهادههای داخلی است. لذا تولید محصول موردنظر در داخل از واردات آن ارزانتر است و در این حالت صرفهجویی ارزی وجود دارد. یا بهعبارت دیگر، در تولید آن محصول مزیت نسبی مشاهده میشود. اگر DRC بزرگتر از یک باشد یعنی خالص ارز استحصالی کمتر از هزینه سایهای نهادههای داخلی در تولید کالای موردنظر و در نتیجه، واردات آن کالا اقتصادیتر از تولیدش در داخل است، زیرا در این حالت صرفهجویی ارزی و مزیت نسبی وجود ندارد و در واقع اسراف ارزی خواهیم داشت.DRC برابر با یک همان حالت خنثی و در این حالت خالص ارز استحصالی معادل هزینه سایهای نهادههای داخلی است. در این وضعیت سیاستهای برنامهریزان و سیاستگذاران در تولید یا واردات کالا برای پاسخگویی به تقاضای داخلی نقش مهمی دارد. حتی در شرایط وجود راهبرد درازمدت صادراتی میتوان بهمنظور دستیابی یا حفظ بازار کالا تولید یا صادرات را در سطح بینالمللی توصیه کرد. برای تشخیص ارتباط بین DRC بهدست آمده و هر یک از متغیرها باید از DRC نسبت به متغیرهای سمت راست رابطه 3 دیفرانسیل گرفت (عزیزی و یزدانی، 1383).
3- شاخص مزیت نسبی آشکار شده

پایان نامهi– (239)


۲-14- اهمیت استفاده از ترکیبات بستری23
۲-15- اهمیت بستر کشت در توت‌فرنگی25
۲-16- تأثیر بسترهای کشت بر رشد گیاهان27
۲-17- اثر اسید هیومیک، بر روی رشد31
فصل سوم (مواد و روش‌ها)
3-1- مواد گیاهی38
3-2- طرح آزمایشی38
۳-3- شرایط محیط اجرای آزمایش38
3-4- مواد مورد استفاده در آماده‌سازی بستر کشت38
3-4-1-کوکو پیت38
3-4-2- پرلیت38
3-4-3- ماسه40
3-4-5- کمپوست آزولا40
3-4-6- پیت40
3-5- تهیه بستر40
3-6- محلول‌پاشی اسیدهیومیک40
3-7- مقدار اسیدهیومیک41
3-8- نگهداری از گیاهان41
3-8-1- مبارزه با آفات و بیماری‌ها41
3-8-2- آبیاری42
3-8-3- تنک کردن42
3-9- اندازه‌گیری صفات42
3-9-1- طول ریشه42
3-9-2-طول شاخساره43
3-9-3-طول میان‌گره43
3-9-4- تعداد گره43
3-9-5- تعداد برگ43
3-9-6- تعداد ساقه44
3-9-7- تعداد گل44
3-9-8- قطر گل44
3-9-9- وزن تر اندام هوایی45
3-9-10- وزن تر ریشه45
3-9-11- وزن خشک اندام هوایی45
3-9-12- وزن خشک ریشه46
3-9-13- تعداد میوه در بوته46
3-9-14- طول و عرض میوه46
3-9-15- شاخص برداشت46
3-9-16 -اندازه‌گیری کلروفیل برگ‌ها47
3-10- آنالیز داده‌ها48
فصل چهارم (بحث و نتیجه و پیشنهادات )
4-1- تعداد برگ53
4-2- طول برگ54
4-3- طول شاخساره55
4-4- تعداد شاخساره56
4-5- تعداد ریشه56
4-6- طول ریشه57
4-7- تعداد میوه59
4-8- قطر میوه60
4-9- طول میوه61
4-10- قطر گل62
4-11- عملکرد میوه62
4-12- تعداد گل در بوته63
4-13- وزن خشک اندام‌های هوایی63
4-14- وزن خشک ریشه64
4-15- وزن‌تر اندام‌های هوایی65
4-16- وزن‌تر ریشه66
4-17- شاخص برداشت67
4-18- کلروفیل a67
4-19- کلروفیل b69
4-20- نسبت کلروفیل a/b69
4-21- نتیجهگیری کلی70
4-22- پیشنهادها70
منابع و مأخذ 71
فهرست جداول
2-1 سطح زیر کشت و میزان تولید توت‌فرنگی در ده کشور عمده تولیدکننده جهان 9
4-1- تجزیه واریانس اثر بستر کاشت و سطوح مختلف اسید هیومیک 50
4-2- مقایسه میانگین اثر بستر کاشت بر صفات اندازه‌گیری شده توت‌فرنگی51
4-3- مقایسه میانگین اثر سطوح مختلف اسید هیومیک 51
4-4- مقایسه میانگین اثر برهمکنش بستر کاشت × سطوح مختلف اسید هیومیک51
4-5- مقایسه میانگین اثر بستر کاشت بر صفات اندازه‌گیری شده توت‌فرنگی52
4-6- مقایسه میانگین اثر سطوح مختلف اسید هیومیک بر صفات 52
جدول 4-7- مقایسه میانگین اثر برهمکنش بستر کاشت × سطوح مختلف اسید هیومیک52
فهرست اشکال
(شکل 3-1-) آماده سازی بستر کشت و کاشت نشای توت فرنگی در آن39
(شکل 3-2-) محلول‌پاشی با دستگاه اسپری دستی و نازل قابل تنظیم41
(شکل 3-3-) اندازه گیری طول شاخساره44
(شکل 3-4-) اندازه گیری قطر گل با کولیس دیجیتال45
(شکل 3-5-) اندازه گیری عرض و طول میوه‌ها با استفاده از کولیس46
(شکل 3-6-) عصاره‌گیری برگ‌ها برای اندازه گیری میزان کلروفیل48
چکیده:
به منظور ارزیابی اثر سطوح مختلف هیومیک اسید بر گیاه توت‌فرنگی تحت بسترهای مختلف کشت آزمایشی به صورت فاکتوریل در قالب بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار در گلخانه‌ای در اطراف شهر رشت اجرار گردید. فاکتورهای آزمایش عبارتند از از فاکتور بستر کاشت در چهار سطح: پیت+پرلیت+ماسه (B1)، کوکوپیت+پرلیت+ماسه (B2)، کوکوپیت+پرلیت+کمپوست آزولا+ماسه (B3)، پرلیت+ماسه+کمپوست آزولا(B4); فاکتور محلول پاشی هیومیک اسید در سه سطح: 0، 5/0 و 5/1 میلی مولار (H0، H0.5 و H1.5). در مجموع 36 گلدان وجود داشت. نتایج نشان داد که برهمکنش هیومیک اسید و بستر کاشت بر اغلب صفات به استثنای تعداد شاخساره، طول ریشه، طول میوه، قطر میوه، تعداد گل در بوته، وزن خشک هوایی و وزن تر ریشه معنی‌دار بود. در اغلب صفات اندازه‌گیری شده سطح هیومیک اسید H1.5 و بستر کاشت B4 میانگین بیشتری نسبت به سایر تیمارها نشان دادند. بیشترین عملکرد میوه نیز از تیمار B4H1.5 با میانگین 35/49 گرم به‌دست آمد. ضمن آن‌که بیشترین وزن خشک ریشه و وزن تر هوایی نیز از تیمار B4H1.5 به دست آمد. بنابراین برای حصول حداکثر عملکرد میوه محلول پاشی 5/1 میلی‌مولار هیومیک اسید و بستر ترکیب پرلیت+ماسه+کمپوست آزولا توصیه می‌شود.
کلمات کلیدی: هیومیک اسید، بستر کاشت، توت‌فرنگی، عملکرد و کیفیت میوه
فصل اول
(مقدمه و کلیات)
1-1- مقدمه: طبق آخرین آمار دفتر امور سبزی، گیاهان زینتی و دارویی وزارت کشاورزی در اواخر سال ۱۳90 ایران با سطح زیر کشت 3/7710 هکتار و تولید 5/15 میلیون تن محصولات گلخانه‌ای یکی از کشورهای درحال توسعه در این زمینه از کشاورزی به شمار می‌آید. در این میان، پرورش گیاهان در بسترهای کشت به دلیل مزایای متعدد نظیر کنترل تغذیه گیاه، کاهش بیماری‌ها و آفات و افزایش کمیت و کیفیت محصول نسبت به کشت خاکی در حال گسترش است. خصوصیات مواد مختلف مورداستفاده به‌عنوان بستر کشت به‌طور مستقیم و غیرمستقیم بر رشد گیاه و تولید محصول اثر دارد (وردونک و همکاران، 1982). بنابراین یکی از مهم‌ترین عوامل در ایجاد یک سیستم کشت بدون خاک، انتخاب بستر کشت مناسب است (اولیمپیوس، 1995). توت‌فرنگی یکی از محصولات خوب گلخانه‌ای در ایران محسوب می‌شود که رشد مناسب آن به حفظ تعادل مطلوب تغذیه‌ای در مراحل مختلف رشد رویشی و زایشی بستگی دارد. نیاز این گیاه به عناصر نیتروژن، فسفر، پتاسیم، کلسیم، منیزیم و عناصر ریزمغذی زیاد است. نیتروژن از مواد اصلی مورد نیاز گیاه است و بیشتر از سایر عناصر در تغذیه گیاهی مصرف می‌شود. پتاسیم به مقدار زیاد برای رشد مناسب و عملکرد بالا و کیفیت مطلوب مورد نیاز است (شکوهیان، 1384). برای تولید موفق محصولات در کشت بدون خاک در گلخانه‌ها احتیاج به ذخیره کافی از مواد غذایی در بسترهای مختلف کشت در هر مرحله از رشد گیاه است (بوهم، 2004). کوکوپیت یک ترکیب حاصل از فرایند سازی پوست میوه نارگیل است که از نظر فیزیکی ماده‌ای اسفنجی و شبیه پیت ماس بوده، از نسبت‌های مساوی لیگنین و سلولز تشکیل‌شده و در سال‌های اخیر به مقدار زیادی در صنعت باغبانی در اروپا، استرالیا، آمریکا و کانادا مورد استفاده قرار گرفته است (نوگوارا و همکاران، 2000). کوکوپیت به دلیل تخلخل مناسب و ظرفیت خوب نگهداری آب و مواد غذائی بهترین بستر جهت کشت صیفی‌جات، گل و توت‌فرنگی است. وجود تخلخل در پرلیت، تبادلات هوا و گازی را در خاک برای ریشه گیاه به سهولت فراهم می‌آورد و به‌این‌ علت باعث اصلاح سیستم هوادهی و آبدهی خاک و در نتیجه بهبود عمل تهویه خاک می‌شود. در حضور پرلیت مشکل تجمع گازها در خاک نیز تا حدود بسیار زیادی مرتفع می‌شود. همچنین ریشه‌ها و اندام‌های زیرزمینی گیاه با سهولت بیشتری در خاک قادر به حرکت هستند (طباطبایی، 1385). پرلیت، آلومینوسیلیکات با منشأ آتش‌فشانی بوده و دارای ظرفیت تبادل کاتیونی زیادی نیست (آباد و همکاران، 2002). پرلیت باعث افزایش زهکشی بستر کشت و بهبود تهویه آن می‌شود (مالوپا و همکاران، 1992). پرلیت به دلیل خاصیت معدنی خود دارای مواد معدنی غنی از جمله آهن، سدیم، کلسیم و کانی‌های نادر دیگر است (طباطبایی، 1385). کاربرد پیت در کشت گیاهان به‌تنهایی اغلب علائم کمبود عناصر غذایی را نشان می‌دهد. درصورتی‌که ترکیب آن با خاک‌های معدنی، دارای اثرات سودمندی بر رشد گیاه است که علت آن را در نقش پیت بر فرآیندهای شیمیایی مؤثر در فراهمی و تعادل عناصر مغذی دانسته‌اند (عبداللهی و همکاران، 1384).
اسید هیومیک یک ترکیب ناهمگن از تعدادی ترکیبات دارای ویژگی‌های شیمیایی مشابه است که اعمال مختلفی در گیاهان دارد (المحمدی و احمد، 2009). یکی از مهم‌ترین نقش‌های اسید هیومیک در خاک، کمک به افزایش ظرفیت نگهداری آب است. ترکیبات هیومیکی باعث بهبود ساختار خاک و جذب راحت‌تر آب و همچنین افزایش میزان نگهداری آب در ناحیه ریشه می‌شوند. از دیگر نقش‌های اسید هیومیک می توان به تسریع در تقسیم سلولی و رشد بیشتر ریشه‌ها اشاره کرد که اثر مخرب تنش‌ها را کاهش می‌دهد. افزایش عملکرد در اثر کاربرد اسید هیومیک در گیاهان مختلف ازجمله سیب‌زمینی و سویا (گیانگ و همکاران، 2002)، ذرت، تنباکو، بادام‌ زمینی، جو و محصولات گرمسیری و دیگر محصولات قبلاً مشاهده ‌شده است (آرانکون و همکاران، 2006). با توجه به گسترش روزافزون کشت‌های گلخانه‌ای و استفاده از بسترهای کشت در گلخانه‌ها، پژوهش حاضر با هدف مطالعه اثر بسترهای مختلف کشت بر عملکرد کمی و کیفی و جذب عناصر غذایی توسط توت‌فرنگی رقم سلوا (Fragaria xananassa L. cv. selva) تحت محلول‌پاشی اسید هیومیک انجام شد.
از اجرای این تحقیق دستیابی به اهداف زیر مدنظر بود:
1- ارزیابی برهمکنش سطوح مختلف محلول‌پاشی اسید هیومیک و بستر کشت بر رشد و عملکرد توت‌فرنگی
2- تعیین بهترین سطح اسید هیومیک از نظر رشد و عملکرد توت‌فرنگی
3- تعیین بهترین بستر کشت از نظر رشد و عملکرد توت‌فرنگی

فصل دوم
(بررسی منابع)
2-1- طبقه‌بندیتوت‌فرنگی با نام علمی Fragaria ananassa L. Duch متعلق به تیره گل سرخ یکی از گیاهان دولپه است. نوع وحشی آن دارای میوه، گل و برگ‌های کوچک است ولی انواع بزرگ‌تر آن توسط تلاقی‌های به دست بشر حاصل‌ شده‌اند. تعداد کروموزوم‌های پایه در توت‌فرنگی 7 است (7=x). گیاهانی علفی، چندساله، پوشیده از کرک، استولون‌دار هستند. برگ‌ها سه‌قسمتی، گل‌آذین دیهیم، دارای 2 تا 10 گل. گل‌ها دارای گریبان، 5 قسمتی و کاسبرگ فرعی وجود دارد. پرچم‌ها 10 تا 30 عدد و برچه‌ها 10 تا 80. میوه کاذب، متشکل از تعداد زیادی برچه که روی یک نهنج گوشتی مخروطی قرار گرفته‌اند (کاشی و حکمتی، 1370).
2-2- گیاه‌شناسی
برگ‌ها شامل سه برگچه خشن، کردار و سبز تیره (در برخی ارقام شفاف) می‌باشند. همیشه یک جفت برگچه خیلی کوچک‌تر در پائین برگ معمولی قرار می‌گیرد. برگچه‌ها دندانه‌ای تیز ولی کم‌وبیش گوه‌ای ساده است. روزنه‌های هوایی در بخش تحتانی برگ‌ها دیده می‌شوند. کسر فیلوتاکسی برگ‌ها در توت‌فرنگی 6/1 است. پریموردیای برگی بین گوشوارک‌ها زمستان‌‌گذرانی می‌کنند تا در سال بعد جایگزین برگ‌های قبلی شوند. گوشوارک‌ها در قاعده دمبرگ چسبیده‌اند و همگی درشت و اغلب برگ‌مانند و قهوه‌ای هستند. منشأ ایجاد برگ‌ها، ریشه‌ها، ساقه‌های رونده و گل‌آذین‌ها، ساقه مرکزی یا همان طوقه هست. ساقه‌های رونده هرکدام از دو گره تشکیل‌ شده‌اند. گره اول در حالت خواب باقی می‌ماند و یا ساقه رونده دیگری تولید می‌کند درصورتی‌که گره دوم گیاه دختری را ایجاد می‌کند. توت‌فرنگی برای ایجاد ساقه‌های رونده به طول روز بلند نیاز دارد. ریشه‌ها زمانی که به 2 تا 5 سانتیمتری می‌رسند منشعب می‌شوند. محل پیدایش ریشه، قسمت بیرونی و تحتانی طوقه است. بالغ ‌بر 50 تا 90 درصد از ریشه‌ها در بخش 10 تا 15 سانتی‌متری بالای خاک قرار دارند. عمر ریشه افقی 1 تا 2 سال و عمر ریشه‌های ابتدایی 2 تا 3 سال است. بیشترین قسمت ریشه‌های جذب‌کننده در عمق 40 تا 80 سانتیمتری قرار دارند ولی اغلب تا 100 سانتیمتر هم نفوذ می‌کنند. گل‌آذین توت‌فرنگی یک ساقه تغییر‌‌‌شکل یافته‌است که به یک شکوفه اولیه ختم می‌شود. ساختار گل شامل 10 کاسبرگ، 5 گلبرگ و 30-20 پرچم است. گلبرگ‌های ‌سفید رنگ در قسمت‌های تحتانی به یک زائده کوچک متصل هستند. برای تقویت جوانه‌های گل به طول روز کوتاه نیاز است. دمگل‌ها باریک و به هنگام باز‌شدن گل‌ها ایستاده هستند و هنگام تشکیل میوه خمیده‌اند. تعداد تخمدان 600-60 عدد است. تعداد تخمدان در گل‌های بعدی به 4/1 تعداد تخمدان‌ها در گل‌های اولیه کاهش می‌یابد. در هر تخمدان یک تخمک وجود دارد. در‌ نتیجه بذر به تعداد فندقه‌ها تولید می‌شود. مادگی به تعداد زیاد و به شکل مارپیچ بر روی نهنج قرار دارد. توت‌فرنگی گیاهی خودگرده‌افشان است ولی وجود زنبور عسل برای کمک به گرده‌افشانی بی‌تأثیر نیست. قوه نامیه گرده‌ها به مدت 2 الی 3 روز حفظ می‌شود. کلاله‌ها به مدت 8 تا 10 روز آماده پذیرش گرده می‌باشند و عمل لقاح و باروری 24 تا 48 ساعت پس از گرده‌افشانی صورت می‌پذیرد. اگر لقاح ناقص باشد، تعداد فندقه‌ها محدود و در بعضی موارد تقارن میوه حفظ نمی‌شود. گل‌های توت‌فرنگی دو جنسی هستند. پس از تلقیح، گلبرگ‌ها می‌ریزند. سپس نهنج به‌تدریج رشد کرده و گوشتی می‌شود و به ‌مرور زمان آبدار شده و از حالت اسیدی به قندی تبدیل می‌شوند. نهنج از یک ‌لایه اپیدرمی، یک پوست، و یک مغز تشکیل‌ شده است. بین پوست و مغز دسته‌های آوندی قرار دارند که برای توسعه جنین، مواد غذایی را حمل می‌کنند. میوه توت‌فرنگی مجتمع و شامل مادگی‌های فراوان است. میوه حاصل فندقه هستند که میوه حقیقی توت‌فرنگی است. جنین دارای دولپه نیمه بیضی بزرگ است و محتوی پروتئین و چربی است ولی فاقد نشاسته است. جوانه‌های گل و میوه سال بعد در مرداد و شهریور تشکیل می‌شوند.
کلیه ارقام توت‌فرنگی به دو دسته تقسیم می‌شوند:
1- ارقام بهاره: در سال یک‌بار میوه می‌دهند؛
2- ارقام چهار فصل: در سال بیش از یک‌بار میوه می‌دهند (بهنامیان و همکاران، 1381).
2-3- تاریخچهتوت‌فرنگی میوه‌ای نسبتاً جدید است که تا حدود 300 سال پیش به شکل امروزی وجود نداشت و بیشتر به‌عنوان یک گیاه دارویی مورداستفاده قرار می‌گرفت. در قرن چهاردهم میلادی در فرانسه توت‌فرنگی وحشی از عرصه‌های جنگل به زمین‌های زراعی منتقل شد و به‌عنوان یک گیاه اهلی مورد توجه و استفاده قرار گرفت. در سال 1712 یک افسر فرانسوی نوعی توت‌فرنگی میوه درشت را که مقاوم به خشکی و حساس به سرما بوده از شیلی به فرانسه آورد، به همین مناسبت فرانسویان این توت‌فرنگی را به نام شیلیایی نامیدند. در سال 1766 داشزنه با تلاقی‌هایی بین توت‌فرنگی شیلیایی و ویرجینیایی توانست توت‌فرنگی آناناس را به وجود آورد (بی‌دریغ، 1378). در جنگل‌های شمال ایران توت‌فرنگی وحشی به‌طور فراوان یافت می‌شود. به نظر می‌رسد که اولین رقم اصلاح‌شده در زمان صدارت اتابک اعظم از فرانسه به ایران آمد و به نام اتابکی خوانده شد (پور ثانی، 1370).
2-4- اهمیت اقتصادی توت‌فرنگیتوسعه توت‌فرنگی در اکثر نقاط جهان مورد توجه قرار دارد. در عرصه جهانی و در سال 2003 سطح زیر کشت این محصول در بیست کشور جهان حدود 207000 هکتار بوده است. کشور آمریکا یکی از مهم‌ترین کشورهای تولیدکننده توت‌فرنگی در جهان است. بیش از 50 درصد تولیدات جهانی این محصول در کشورهای لهستان، انگلستان، ایتالیا، آلمان، فرانسه، اسپانیا و روسیه تولید می‌شود (معاونت فناوری و نوآوری، 1391). حدود 67/0درصد از تولید جهانی توت‌فرنگی مربوط به ایران است که در سال‌های اخیر دو برابر شده است (تهرانی فر و همکاران، 2002). در ایران بر اساس آمار فائو میزان تولید توت‌فرنگی در سال 27 هزار تن، سطح زیر کشت 3000 هکتار و عملکرد حدود 9000 کیلوگرم در هکتار بوده است (فائو،2010). همچنین بر اساس گزارش USDA Foreign Agriculture Service در سال 2007 میزان تولید توت‌فرنگی در ایران 38500 تن است که بخش اعظم آن در استان کردستان تولید می‌شود. در حال حاضر بیش از 75 درصد از تولید میوه توت‌فرنگی در کشور به مصرف تازه خوری و بقیه در صنایع تبدیلی برای تولید مربا، آبمیوه، مارمالاد و … مورد استفاده قرار می‌گیرد (معاونت فناوری و نوآوری، 1391).
جدول 2-1 سطح زیر کشت و میزان تولید توت‌فرنگی در ده کشور عمده تولیدکننده جهان (فائو،2010).
عملکرد (کیلوگرم در هکتار) میزان تولید (تن) سطح زیر کشت (هکتار) کشور ردیف
13679 3099121 226554 جهان  
17783 575944 32387 آسیا 11458 110000 9600 آلمان 1
26865 180000 6700 ایتالیا 2
28037 208600 7440 ژاپن 3
23126 175000 7567 جمهوری کره 4
32883 132694 5556 مکزیک 5
42141 130000 7800 اسپانیا 6
12631 328700 9500 ترکیه 7
40739 120000 18655 ایالات متحده آمریکا 8
2908 760000 65000 لهستان 9
2-5- شرایط محیطی
--------------------------------------------------- نکته مهم : هنگام انتقال متون از فایل ورد به داخل سایت بعضی از فرمول ها و اشکال (تصاویر) درج نمی شود یا به هم ریخته می شود یا به صورت کد نمایش داده می شود ولی در سایت می توانید فایل اصلی را با فرمت ورد به صورت کاملا خوانا خریداری کنید: سایت مرجع پایان نامه ها (خرید و دانلود با امکان دانلود رایگان نمونه ها) : elmyar.net --------------------------------------------------- به علت زود‌بارور شدن گل‌های توت‌فرنگی در بهار باید بوته‌ها در جایی کاشته شوند که سرمای دیررس بهاره به آن‌ها صدمه نزند. زمین مورد استفاده برای کاشت باید رو به جنوب باشد چون زودتر گرم می‌شود. توت‌فرنگی گیاهی است که در خاک‌های مختلف تقریباً سازگار است. با این‌ وجود خاک‌های عمیق نرم با بافت شنی رسی با مواد غذایی فراوان و زهکشی خوب مناسب را ترجیح می‌دهد. این گیاه به ویژه در دوره رسیدن میوه، به آب فراوان احتیاج دارد در غیر این صورت میوه‌ها کوچک باقی می‌مانند. بهترین pH برای توت‌فرنگی 6 تا 7 است. EC مناسب آن حدود ۱ دسی زیمنس بر سانتیمتر است. اگر میزان آهک خاک از حد مجاز بیشتر باشد، عارضه کلروز یا زرد‌شدن برگ‌ها بروز خواهد کرد. از لحاظ آب‌‌ و هوا در شرایط مرطوب و شرایط نسبتاً گرم محصول‌دهی مناسب خواهد داشت. در شرایط گرم و مرطوب باید آب کافی در اختیار گیاه قرار گیرد و همچنین ارقام مقاوم‌ به گرما انتخاب شود. در ارتفاع 400 تا 800 متری از سطح دریا می‌تواند رشد مناسبی داشته باشد. نیمه مقاوم به سرما است و نیاز سرمایی آن حدود ۲۰۰ تا ۴۰۰ ساعت دمای کمتر از ۷ درجه سانتی‌گراد است و در زمستان اگر روی آن پوشیده شود تا دمای ۱۸- درجه سانتی‌گراد را تحمل خواهد کرد و بدون پوشش کاه و کلش می‌تواند تا 5 ـ درجه سانتی‌گراد را تحمل کند. سطحی بودن ریشه‌ها که معمولاً تا عمق 15 تا 20 سانتی‌متری خاک توزیع می‌شود، گیاه را حساس به کم‌آبی می‌کند. جهت تولید محصول بهاره باید از ارقامی استفاده شود که طالب روزهای کوتاه و دمای پایین‌تری باشند تا گل‌انگیزی و محصول‌دهی آن‌ها به‌خوبی انجام گیرد. در ارقام 4 فصله، کوتاهی یا بلندی روز و همچنین پایین و بالا بودن درجه حرارت زیاد مطرح نیست و این گروه از توت‌فرنگی‌ها معمولاً در شرایط مختلف به‌راحتی گل می‌دهند.
2-6- زمان کاشتتوت‌فرنگی را از اواخر پاییز که در حال نیمه‌خواب است تا اوایل بهار قبل از بیدار‌شدن گیاه از خواب می‌توان جابجا نمود و در محل دیگری کاشت. بنابراین کاشت پاییزه و بهاره آن امکان‌پذیر است. درصورتی‌که کاشت پاییزه باشد محصول، تابستان سال آینده به دست می‌آید و اگر گیاه در بهار و قبل از بیدار‌شدن از خواب زمستانه کاشته شود، گل‌هایی که چند هفته بعد از کاشت روی بوته ظاهر می‌شود، بهتر است چیده شوند تا گیاه قوی شود. این بوته‌ها در بهار سال بعد گل داده و در تابستان می‌توان از آن‌ها محصول برداشت نمود. جوانه‌های گل در فصل پاییز با کوتاه‌شدن طول روز به وجود می‌آیند، ولی به‌‌علت سرمای زمستانه، گل‌ها تا فصل بهار ظاهر نمی‌شوند.
2-7- ازدیاد توت‌فرنگیازدیاد به طریق جنسی و غیرجنسی صورت می‌گیرد.
2-7-1- ازدیاد جنسی: ازدیاد توت‌فرنگی به‌وسیله بذر، مخصوص ارقامی است که تولید ساقه رونده نمی‌کنند و یا ارقامی که ساقه‌های رونده کمی دارند. همچنین جهت تولید ارقام جدید از روش ازدیاد بذری استفاده می‌شود؛
2-7-2- ازدیاد غیرجنسی: در ازدیاد غیرجنسی که تقسیم بوته خوانده می‌شود، بوته‌هایی را که خوب رشد کرده و قوی هستند، پس از خارج‌کردن از زمین به چند بوته کوچک‌تر که هر کدام دارای مقداری ریشه باشند تقسیم کرده و سپس آن‌ها را در محل اصلی نشا می‌کنند. در این روش باید از بوته‌های سالم پایه‌های مادری استفاده شود. روش ازدیاد از طریق ساقه‌های رونده بدین‌صورت است که پس از ریشه‌دار شدن، ساقه‌های رونده را در تابستان از بوته مادری جدا و در محل سایه نشا می‌کنند و سپس در فصل پاییز بوته‌های انتخابی را به زمین اصلی انتقال می‌دهند (برایان، 2002).
2-8- بستر کشتیکی از نهاده‌های اصلی تولید برای پرورش گیاهان زینتی، بسترهای کشت مناسب است. یکی از عوامل اصلی محدودیت صادرات گیاهان، عدم وجود بسترهای کشت مناسب و استاندارد در کشور است. بسترهای گلدانی و ترکیبات آن‌ها یک منبع حیاتی برای صنعت گلخانه به‌حساب می‌آیند (پاداشت و غلامی، 1388). انتخاب بستر کشت، یک فاکتور مهم و تأثیرگذار روی کیفیت نهال بذری است (جانکاسکین و همکاران، 2008). رشد و نمو مطلوب گیاهان و قابلیت دسترسی مداوم از نظر اقتصادی، نخستین معیار برای انتخاب یک بستر کشت تجاری است (هیگاکی و ایمامورا، 1985). در کل تولیدکنندگان نیاز به بستر کشت‌هایی دارند که پایدار و باثبات بوده (تغییرپذیری کم در ترکیب)، در دسترس و به‌آسانی قابل‌ استعمال و هزینه کارگری آن مقرون‌به‌صرفه باشد. خصوصیات فیزیکی و شیمیایی مطلوب بستر کشت و ترکیبات آن‌ها از نکات مهم و قابل‌توجه است. ویژگی‌های فیزیکی مهم، شامل درصد تخلخل کل، ظرفیت نگهداری آب، درصد خلل و فرج هوا، چگالی حجمی و توزیع و پراکنش اندازه ذرات است. ویژگی‌های شیمیایی مهم شامل pH، غلظت نمک‌های قابل‌حل و ظرفیت تبادل کاتیون (CEC) است (گریفین، 2010).
ضروریات پایه‌ای برای بستر کشت گیاه، ثبات و پایداری شیمیایی در حد عالی، سبک‌وزن بودن، ارزان بودن، عاری از آفات و بیماری و فراوانی منابع مواد تشکیل‌دهنده بستر کشت است (ارکیسلی و همکاران، 2003). از طرفی بستر کشت باید نفوذپذیر بوده و استحکام و قدرت کافی داشته تا گیاه را محکم نگه‌داشته و همچنین توانایی بستر کشت برای حفظ آب و انتقال گازها احتمالاً برای حفظ کیفیت گیاه مهم به نظر می‌رسد (درسبول، 2010). در سال‌های اخیر بعضی مسائل و مشکلات در کشت خاکی (از قبیل شوری و ویژگی‌های نامناسب خاک) و محدودیت منابع آب در بسیاری از کشورها و ایران موجب گسترده‌شدن کشت بدون خاک شده است. جایگزین‌کردن سیستم‌های کشت بدون خاک با کشت خاکی، برای گیاهان، به‌ویژه سبزیجات موجب کنترل تغذیه گیاه و دفع بیماری‌های گیاهی خاک زاد می‌شود (برجی و همکاران، 2010).
2-8-1- خواص عمومی بسترهادر کشت بدون خاک آنالیز فیزیکی و شیمیایی بسترها ضروری است زیرا بسترهای کشت روی تولید سیستم ریشه‌ای اثر مستقیم داشته و لذا تغذیه آب و مواد معدنی گیاه و به دنبال آن فعالیت‌های متابولیکی کل گیاه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. همچنین بایستی قیمت بسترها و مقدار برگشتی آن (ناشی از استفاده خوب) اهمیت داده شود (روستایی، 1388).
2-8-1-1- خواص مکانیکیخواص مکانیکی بسترها منحصر به سه عامل مهم بوده که طی مدت استفاده تغییر می‌کند که عبارت‌اند از نرمی، فشردگی و تجزیه. اغلب انتخاب بسترها در رابطه با مدت دوره رویش گیاه موردنظر و امکان استفاده مجدد از بسترها جهت کشت جدید وابسته به این مشخصات است. نرمی و انعطاف و ارتجاع سوبستراها (بستر کشت) بستگی به بافت ذرات و همچنین دانه‌بندی آن‌ها دارد و هدف اصلی، داشتن یک تکیه‌گاه که ریشه را زخمی نکند، است. فشردگی در ته محفظه حاوی بستر، ناشی از خراب‌شدن ساختمان اصلی بستر طی زمان است. این تغییرات سبب فشردگی مخصوص در ته بستر شده لذا ریشه‌ها جهت نفوذ و دریافت اکسیژن با مشکل مواجه می‌شوند. تجزیه بسترها به تغییرات ماهیت بستر طی زمان برمی‌گردد. بسترها ممکن است به ذرات کوچک‌تر تقسیم شوند مانند پرلیت و ورمیکولیت و یا تحت اثر میکروفلور موجود در بستر تجزیه شوند که در مورد تورب‌ها به آهستگی و برای خاک‌اره سریع صورت می‌گیرد. لذا سرعت تجزیه آهسته سبب ضمانت دوام خوب بستر خواهد شد (روستایی، 1388).
2-8-1-2- خواص فیزیکیبستر کشت از یک‌ فاز جامد و یک‌ فاز خالی که خلل و فرج نامیده می‌شود، تشکیل‌شده است. خلل و فرج مذکور به‌وسیله سیال که ممکن است به شکل مایع یا گاز باشد، اشغال‌ شده است. خواص فیزیکی بستر مربوط به خلل و فرج آن بوده که میزان آب و یا هوای موجود در اختیار ریشه گیاه را در برمی‌گیرد. پارامترهای مزبور وابسته به هم بوده و نقش مهمی در انتخاب بستر در کشت بدون خاک به‌دلیل نقش آن‌ها در جذب عناصر معدنی و به ویژه تنفس ریشه‌ها ایفا می‌کنند (روستایی، 1388). یک خاک باغی و یا ماده معدنی مطلوب در حدود 50 درصد خلل و فرج دارند. بسترهای آلی مورد استفاده در گلخانه بین 75 تا 85 درصد تخلل دارا می‌باشند (رونالد و دیان، 2006).
تعیین مشخصات فیزیکی بستر، در کشت بدون خاک نقش مهمی بازی می‌کند که عبارتند از:
الف- تناوب چرخه‌های اشباع خلل و فرج به‌وسیله محلول غذایی- آب و هوا و جایگزینی با همان حجم هوا، سبب هوا‌رسانی سیستم ریشه‌ای خواهد شد؛
ب- سه مشخصه مهم؛ خلل و فرج، ظرفیت نگهداری آب و میزان هوا در بستر بسیار مهم بوده و از یکدیگر کاملاً مجزا نمی‌باشند؛
ج- نبایستی فراموش کرد این خصوصیات در طی کاشت ابتدا از طریق تجمع ریشه‌ها و سپس به‌وسیله تغییرات ساختمانی به‌ مرور زمان تغییر خواهند کرد (روستایی، 1388).
2-8-1-3- خواص شیمیایی
با توجه به این‌که در کشت‌های بدون خاک معمولاً تمام عناصر غذایی موردنیاز گیاه در محلول غذایی وجود دارد و بر اساس یک تعادل درست انتخاب می‌شود، بهتر است بستر کشت از نظر شیمیایی خنثی و بی‌جان باشد تا عکس‌العمل‌های شیمیایی بین بستر و محلول غذایی و در نهایت تغییرات نامساعد و ناخواسته در ترکیب محلول غذایی صورت نگیرد (روستایی، 1388).
2-8-1-3-1- pH یا اسیدیتهمیزان اسیدیته بستر کشت توسط اندازه‌گیری مقدار یون‌های هیدروژن مربوط در محلول بستر تعیین می‌شود. pH معین بستر، قابلیت دسترسی ریشه به عناصر غذایی گیاه را تنظیم می‌کند. بهترین دامنه pH برای بستر بدون خاک 4/5 تا 6 و برای بسترهای همراه با خاک 2/6 تا 8/6 است. pH بستر می‌تواند در واکنش به کودها، قلیایی‌ات آب و تجزیه ماده آلی تغییر کند (وسترولت، 2003).
2-8-1-3-2- ظرفیت تبادل کاتیونیبرخی مواد موجود در ترکیبات بسترها نظیر رس و تورب طلایی دارای تعداد زیادی کاتیون در سطح خود می‌باشند. این کاتیون‌ها می‌توانند با کاتیون‌های موجود در محلول غذایی مبادله شوند که این پدیده تا رسیدن به حالت تعادل بین دو فاز مزبور ادامه خواهد یافت که مجموعه کاتیون‌های مذکور در محل‌های جذب روی بستر CEC یا ظرفیت تبادل کاتیونی را تشکیل می‌دهند (لمایر و همکاران،‌ 1989). ظرفیت تبادل کاتیونی، میزان توانایی بستر برای نگهداری مواد غذایی است. حاصلخیزی یا باروری یک بستر مستقیماً به تعداد کاتیون‌های موجود در بستر که می‌توانند جذب یا نگهداری شوند وابسته است. ظرفیت تبادل کاتیونی زیاد، باروری بالای بستر را به همراه دارد (رونالد و دیان، 2006).
ممکن است CEC از یون‌های کلسیم، منیزیم، پتاسیم و سدیم تشکیل‌ شده باشد که بدین‌صورت تبادلات سبب تغییرات ترکیب محلول غذایی شده که هنگام ساخت و فرمولاسیون محلول غذایی بایستی در نظر گرفته شود. ممکن است CEC شامل یون‌های H+ باشد که در این صورت خطر اسیدی‌شدن محلول غذایی وجود دارد و لازم است قبل از کاربرد، pH مواد را تصحیح نمود. در اینجا بایستی اضافه نمود که این کار گران و پردردسر است، لذا بایستی در کشت در محیط بدون خاک و در کشت هیدروپونیک (آبکشت) موادی با CEC پایین و یا صفر استفاده نمود (روستایی، 1388).
2-8-1-3-3- نسبت کربن به ازت (C/N)بسترهای‌ آلی در نتیجه فعالیت میکروارگانیسم‌ها تجزیه می‌شوند. این موجودات طی فرآیند تجزیه، نیتروژن را جذب می‌کنند. اگر مقدار زیادی مواد آلی در مدت کمی توسط میکروارگانیسم‌ها تجزیه شوند، بستر از نیتروژن تهی می‌شود. بین گیاه و میکروارگانیسم‌ها برای جذب نیتروژن رقابت پیش می‌آید و میکروارگانیسم‌ها به علت سطح ویژه بیشتر، پیروز می‌شوند. بهترین نسبت کربن به ازت (C/N) برای گیاهان زینتی در محدوده کمتر از 1/30 = C/N است (دوله و ویلکینز، 1999).
2-8-1-3-4- هدایت الکتریکی (EC)هدایت الکتریکی (EC)، مقدار کل نمک‌های قابل‌حل در بستر است. در تولید گلخانه‌ای بدون خاک نمک‌ها از کودها منشأ می‌گیرند، بنابراین EC در کشت‌های بدون خاک تحت تأثیر سطوح کودی مورد استفاده در بستر است. همچنین ممکن است نمک‌های قابل‌حل، نتیجه تجزیه ترکیبات آلی بستر و یا ناخالصی‌های آب آبیاری باشد (وسترولت، 2003). دامنه مطلوب شوری در بسترهای کشت گیاهان زینتی 63/0 تا 56/1 میلی موس بر سانتی‌متر گزارش می‌شود (روبینز، 2000).
2-8-2-انواع بسترهای کشت 2-8-2-1- پیتپیت از تجزیه ناقص گیاهان متنوع که در محیط‌های آبی و مرداب‌ها رشد می‌کنند، به‌دست می‌آید (روستایی، 1388) و جهت اصلاح خاک مورد استفاده در باغبانی و اجزای تشکیل دهنده مخلوط‌های گلدانی کاربرد دارند (عبداللهی و همکاران، 1386). پرورش گیاهان روی بسترهای غیرخاکی در سال 1960 با استفاده از بسترهای آلی خصوصاً پیت آغاز گردید (شی و همکاران، 2002). پیت (پیت ماس) ظرفیت تبادل کاتیونی بالایی داشته و EC آن پایین و در حدود 5/0 دسی زیمنس بر متر است. همچنین دارای ظرفیت جذب آب بالایی است. پیت ماس خیلی اسیدی بوده و pH آن 4/3 تا 8/3 می‌باشد (گریفین، 2010). عموماً در نوع پیت با توجه به نوع گونه گیاهی و به‌خصوص قدمت و کهنگی آن‌ها و درجه تجزیه (هوموسی‌شدن) آن‌ها وجود دارد. پیت‌های قهوه‌ای یا سیاه که کهنه‌تر و به خوبی هوموسی شده‌اند و پیت‌های قهوه‌ای روشن که جدید و کمتر هوموسی شده‌اند (روستایی، 1388).2-8-2-2- پوست درختاندو نوع پوست که برای کار تولید گیاهان مورد استفاده قرار می‌گیرند، پوست درختان چوب نرم و چوب سخت می‌باشد. پوست درخت چوب سخت به علت محتوای سلولزی بالای آن‌ها، به میزان 4 برابر سریع‌تر از پوست چوب نرم‌ها تجزیه می‌شوند (ریچارد، 2004). پوست چوب نرم اساساً پوست درختان کاج می‌باشد (وسترولت، 2003). صرف نظر از نوع پوست، اگر پوست مورد استفاده حالت تازه داشته باشد، ممکن است برای گیاه ایجاد سمیت کند. درجه این سمت با توجه به چندین عامل از قبیل نوع درخت، سن پوست، فصلی که پوست از درخت برداشت می‌شود و منطقه‌ای که درخت در آن رشد کرده متفاوت خواهد بود. به منظور از بین بردن ویژگی سمیت پوست درخت برای گیاه، ضرورت دارد تمام انواع پوست‌ها در ابتدا کمپوست شوند (ریچارد، 2004). پوست کمپوست‌شده کاج، CEC بالایی داشته، نسبتاً سبک بوده و زهکشی خوب بستر را فراهم می‌کنند. همچنین دارای نسبت کربن به ازت (C/N) بالایی می‌باشند (وسترولت، 2003).
2-8-2-3- کمپوستاستفاده از ضایعات آلی کمپوست‌شده به‌علت داشتن ماده آلی و مواد تغذیه‌ای از ضایعات آلی بازیافت شده، در مقادیر تجاری رو به افزایش است. کمپوست به‌دلیل دارا بودن مواد مغذی که اساساً شامل نیتروژن و پتاسیم می‌باشد، به عنوان کود آلی کند رها عمل می‌کند. کمپوست دارای مواد تنظیم کننده رشد گیاهی و ویژگی خنثی کردن عوامل بیماری‌زا خاکزی گیاه می‌باشد. تخلخل بالا، ظرفیت نگهداری هوا در حد بالا، ظرفیت نگهداری آب پایین، محتوای نمک و مواد تغذیه‌ای بالا از ویژگی‌های کمپوست می‌باشد (گارسیا و همکاران، 2002).
2-8-2-4- ورمیکولیت نوعی رس ورقه ورقه با ساختمانی شبیه میکا و حاوی آب می‌باشد (روستایی، 1388). از نظر شیمیایی فعال می‌باشد چون CEC بالایی دارد (حدود 2 تا 5/2 میلی اکی والان در 100 گرم) (گریفین، 2010). در حضور محلول‌های نمکی بین ورقه‌ای خود یون‌های K+ و NH4+ را جذب سطحی کرده و یون‌های Mg2+ را رها می‌کند و به‌دلیل ساختمان خاصی که دارد ماده‌ای شکستنی، کم دوام بوده که گرایش به فشردگی دارد که خطر خفگی برای گیاه را به دنبال دارد (روستایی، 1388).
2-8-2-5- زئولیتزئولیت‌ها مواد متخلخلی هستند که با ساختمان کریستالی خود مانند غربال مولکولی عمل کرده و به‌دلیل داشتن کانال‌های باز در شبکه خود، اجازه عبور بعضی از یون‌ها را داده و مسیر عبور بعضی از یون‌های دیگر را مسدود می‌کند (غلامحسینی و همکاران، 1387). ظرفیت تبادل کاتیونی بسیار بالا، جذب سطحی مولکولی، دهیدراسیون و رهیدراسیون و واکنش پذیری بیولوژیکی از ویژگی‌های زئولیت می‌باشد (اریزین و همکاران، 2004). زئولیت‌ها به‌دلیل داشتن ظرفیت تبادل کاتیونی استثنایی خود، می‌توانند به طور موفقیت آمیزی در کشت محصولات مختلف از قبیل غلات، محصولات علوفه‌ای، سبزیجات، انگور و میوه‌ها مورد استفاده قرار گیرند (میلوسویک و همکاران، 2009). زئولیت‌ها می‌توانند عناصر غذایی به‌ویژه آمونیوم و پتاسیم را به صورت مخزنی در کانال‌های ساختاری خود نگه داشته و به تدریج در اختیار گیاه قرار دهند (گول و همکاران، 2005). همچنین ساختار متخلخل آن‌ها به حفظ هوادهی مناسب خاک کمک می‌کند (لیزا، 2007).
2-8-2-6- پرلیتپرلیت نوعی شن سیلیسی با مبدأ آتشفشانی و حاوی آب طبیعی (هیدراته‌شده) در ساختمان آن می‌باشد (روستایی، 1388). به‌طوری‌که در حرارت‌های بالا، تا 1800 درجه فارنهایت منبسط شده و به یک توده بسیار سبک وزن تبدیل می‌شود (وسترولت، 2003). پرلیت‌های دانه درشت برای فعالیت‌های باغبانی گلخانه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد ولی دانه‌ریزها برای کشت مزرعه‌ای مناسب هستند (چن و همکاران، 2003). پرلیت ظرفیت تبادل کاتیونی کمی دارد و pH آن حدود 5/7 می‌باشد. از نظر شیمیایی خنثی بوده لذا تأثیر کمی روی pH بستر دارد (گریفین، 2010). پرلیت فاقد CEC می‌باشد (وسترولت، 2003). این ذرات منبسط شده، تهویه بستر و ظرفیت نگهداری آب را به مقدار کم برای بستر فراهم می‌کنند، زهکشی بستر را افزایش داده و سبب بهبود تهویه آن می‌شوند (جانکاکسین و همکاران، 2008). در سطح هر ذره از پرلیت تعداد زیادی حفره‌های ریز وجود دارد که باعث افزایش سطح ویژه آن می‌شود (رونالد و دیان، 2006). از آنجائی‌که ساختار سلولی آن به گونه‌ای است که اکثراً آب را به صورت سطحی نگه داشته، بنابراین نیاز به آبیاری مکرر داشته تا از گسترش سریع تنش آب جلوگیری شود (مالوپا و همکاران، 1992).
2-8-2-7- کوکوپیتدر چند سال اخیر کوکوپیت به عنوان مزوکارپ نارگیل مورد توجه قرار گرفت و جانشین پیت اسفاگنوم برای استفاده در باغبانی شد (یائو و مورفی، 2000). الیاف نارگیل تولید شده از پوست نارگیل به علت این‌که بسیاری از خصوصیات عمومی پیت را دارا می‌باشند، به طور فزاینده‌ای به عنوان بستر مورد استفاده هستند و ثبات زیستی خوبی را بعد از 120 روز دارا می‌باشند (گوئرین و همکاران، 2001). کوکوپیت ویژگی‌های فیزیکی مناسبی دارد از جمله می‌توان به خلل و فرج زیاد، ظرفیت نگهداری آب بالا، چگالی حجمی کم، از دست دادن آب کم و فساد میکروبی کم اشاره نمود (اوانس و همکاران، 1996؛ پراساد، 1997).
کوکوپیت به‌دلیل داشتن خاصیت اسفنجی و دارابودن ذرات با کوچک‌ترین اندازه، قدرت نگه داری بیشترین میزان آب را دارد، ولی حالت غرقاب در گلدان ایجاد نمی‌کند، زیرا خاصیت موئینگی در این ماده بالاست و بستر به تدریج آب خود را از دست می‌دهد (نوگوارا و همکاران، 2000). با توجه به اینکه CEC کوکوپیت نسبت به پیت کمتر بوده و همچنین سرعت تجزیه کوکوپیت پایین است، لذا بسترهای با پایه پوست نارگیل، به طور موفقیت آمیزی برای کشت گیاهان زینتی مورد استفاده قرار گرفته است (وسترولت، 2003).
2-9- تغذیهبرای این‌که گیاه سبز مواد معدنی مورد نیاز رشد خود را به مقادیر کافی بهدست آورد، چندین شرط باید برآورده شود؛ اول اینکه مواد معدنی در خاک باید به صورت قابل جذب برای سلول‌های ریشه باشد، دوم این که خاک باید تهویه خوبی داشته باشد تا فسفریلاسیون در سلول‌های ریشه انجام گیرد و سرانجام سیستم انتقال در گیاه باید در رساندن مواد به سلول‌های دریافت کننده به طور موثری عمل کند (مجتهدی و لسانی، 1386).
2-10- اسیدهیومیک
اسید هیومیک می‌تواند به طور مستقیم اثرات مثبتی بر رشد گیاه بگذارد. رشد قسمت هوایی و ریشه گیاه توسط اسید هیومیک تحریک می‌شود، ولی اثر آن بر روی ریشه برجسته‌تر است، حجم ریشه را افزایش داده و باعث اثربخشی سیستم ریشه شده که احتمالاً دلیل افزایش محصول می‌باشد (سماوات و ملکوتی، 1384). اسید هیومیک جذب نیتروژن، پتاسیم، کلسیم، منیزیم و فسفر را توسط گیاه افزایش می‌دهد. کاربرد اسید هیومیک کلروز گیاهان را بهبود می‌بخشد که احتمالاً نتیجه‌ای است از توانایی اسید هیومیک برای نگهداری آهن خاک به فرمی که قابل جذب و سوخت و ساز باشد. این پدیده می‌تواند در خاک‌های قلیایی و آهکی مؤثر باشد که معمولاً کمبود آهن قابل جذب و مواد آلی را دارند (آتیه و همکاران، 2002).
2-10-1- مزایای استفاده از اسید هیومیک۱- افزودن مواد آلی به خاک‌هایی با کمبود مواد آلی؛
۲- افزایش قدرت ریشه؛
۳- بهبود جذب مواد غذایی؛
۴- افزایش سنتز کلروفیل؛
۵- بهبود جوانه زنی بذر؛
۶- افزایش نگهداری حاصلخیزی؛
۷- تحریک فعالیت میکروبی مفید؛
۸- حفظ سلامت گیاه و افزایش محصول؛
۹- سالم و بی خطر بودن برای حیوانات، گیاهان و انسان؛
۱۰- تحریک‌کننده هورمون‌ها و آنزیم‌های گیاهی؛
۱۱- متوقف‌کننده بیماری‌ها، تنش گرمایی و صدمات سرما؛
۱۲- افزایش فعالیت آنتی اکسیدانتی.
مواد هیومیک پیچیده، مخلوط و با وزن مولکولی بالایی هستند که توسط واکنش‌های شیمیایی و بیوشیمیایی در طی فساد و دگرگونی بقایای گیاهی و میکروبی تشکیل شده‌اند. مواد هیومیک از ترکیبات بسیار مهم خاک است که خصوصیات فیزیکی و شیمیایی و حاصلخیزی خاک را تحت تأثیر قرار می‌دهد و همچنین اثر مستقیم بر روی گیاهان و محصولات کشاورزی دارد. برخی مطالعات نشان داده‌اند که مواد هیومیک حاوی اکسین یا مواد شبه اکسین می‌باشند. مواد هیومیک متابولیسم ثانویه گیاه را با افزایش جذب CO2، سنتز ATP و تأثیر بر فتوسنتز راه می‌اندازند. اسید هیومیک یک محرک زیستی است و می‌تواند برای چمن، درختان، درختچه‌ها، بوته‌ها، باغچه‌ها و حتی گیاهان آپارتمانی استفاده شود. هیومیک اسید یک اسید ضعیف آلی با قابلیت‌های بسیار زیاد است که کمک فراوانی به جذب این عناصر به گیاه کرده، از آب‌شویی و از دست رفتن آن‌ها جلوگیری می‌کند. به همین علت مصرف کودهای شیمیایی در خاک را می‌تواند به نصف کاهش دهد، در حالی‌که نتیجه بهتری برای کشاورز به بار آورد و در عین حال، تا حد زیادی از هزینه‌ی سرسام‌آور خرید کودهای شیمیایی و مسمومیت و سفتی خاک بکاهد. امروزه اسید هیومیک به رسمیت شناخته شده و افزایش استفاده از آن به‌دلیل اثرات سودمند آن در رشد و کشت محصولات (سبزی و غیرسبزی)، مرکبات، چمن، گل‌ها و به ویژه در خاک‌هایی با کمبود مواد آلی. اسید هیومیک یک کود نیست، به طور مستقیم مواد غذایی را برای گیاه فراهم نمی‌کند، ولی یک مکملی برای کود است. هنگامی که اسید هیومیک به خاک رس اضافه می‌شود، باعث شکستن سله می‌شود و اجازه می‌دهد تا نفوذ آب افزایش یافته و رشد و نمو ریشه بهتر شود. هنگامی که به خاک شنی اضافه می‌شود، اسید هیومیک مواد آلی ضروری لازم برای حفظ آب را اضافه می‌کند، بنابراین رشد ریشه را بهبود بخشیده و توانایی خاک‌های شنی را برای حفظ و شسته‌نشدن مواد حیاتی گیاه می‌افزاید (سماوات و ملکوتی، 1384).
2-10-2- نقش اسید هیومیک در رشد گیاههمان‌طور که در بالا ذکر شد، یکی از راه‌های بهبود رشد گیاه از طریق بهبود ساختار هر دو خاک شنی و رسی می‌باشد که اجازه رشد و نمو بهتر ریشه را می‌دهد. رشد گیاه نیز توسط توانایی گیاه به جذب و دریافت مواد غذایی بیشتر بهبود می‌یابد. اسید هیومیک به ویژه در آزادسازی مواد غذایی در خاک مفید است، به طوری که آن‌ها را در دسترس گیاه قرار می‌دهد. برای مثال اگر یک مولکول آلومینیوم به فسفر متصل باشد، اسید هیومیک آن‌ها را جدا کرده و فسفر را در دسترس گیاه قرار می‌دهد. اسید هیومیک به ویژه در توانایی‌اش برای کلات‌کردن ریزمغذی‌ها جهت افزایش دسترسی زیستی عناصر توسط گیاه اهمیت دارد. اسید هیومیک اصطلاحی تجاری است که اغلب، به ترکیب اسید هیومیک و اسید فولیک که به طور طبیعی در رسوبات رخ می‌دهد، استفاده می‌شود. اسید هیومیک در میان اکثر مواد بیوشیمیایی فعال در خاک می‌باشد (ابراهیم و همکاران، 2008).
2-11- اسپری یا محلول‌پاشی (تغذیه برگی)به خاطر رفع سریع کمبود و کم‌کردن مصرف کود که از نظر اقتصادی و آلودگی زیست محیطی اهمیت داشته و از طرف دیگر مشکل تثبیت عناصر در خاک‌های با pH بالا، تغذیه برگی را به عنوان یک روش مناسب توصیه می‌کنند (بنتون جونز، 2000). از طریق تغذیه برگی می‌توان عناصر غذایی را در زمانی که اثر سریع لازم است، مستقیماً در اختیار شاخ و برگ یا میوه قرار داد. در بعضی موارد به‌ویژه موقعی که پدیده ناسازگاری (آنتاگونیستی) مواد از طریق ریشه اشکال ایجاد می‌کند و یا افزودن موادی به خاک موجودات زنده خاک را از بین می‌برد، تغذیه برگی اهمیت زیادی پیدا می‌کند (چانگ و همکاران، 2008). مزایای این روش به صورت زیر است: